30 leuke feiten over Telescopen

Uit welke taal stamt het woord telescoop, een samenstelling van ver en zien?

Televisie betekent eigenlijk hetzelfde, maar dat woord is een mengvorm: de ene helft is klassiek Grieks, de andere helft Latijn.

In welk land werd aan het begin van de 17e eeuw de telescoop uitgevonden?

De kijker verspreidde zich razendsnel over Europa en leverde al in 1609-1610 een golf van astronomische ontdekkingen op.

Welke grotere ruimtetelescoop werd gepland als opvolger van Hubble?

Deze opvolger ging op 25 december 2021 de ruimte in, ruim dertig jaar na zijn voorganger.

Welke geleerde gebruikte in 1668 een holle spiegel als objectief van zijn telescoop?

Zijn ontwerp leidde tot de opkomst van de spiegeltelescopen; alle echt grote telescopen werken tegenwoordig met spiegels.

Hoe heet een telescoop die uitsluitend met lenzen werkt?

De naam verwijst naar breking: de lenzen buigen de lichtstralen af. Zo'n kijker bestaat uit minstens een objectief en een oculair.

In welk jaar werd de ruimtetelescoop Hubble gelanceerd?

De lancering was een gezamenlijk project van NASA en ESA; sindsdien draait de telescoop als kunstmatige satelliet rond de aarde.

Wat bleek er kort na de lancering mis met de primaire spiegel van ruimtetelescoop Hubble?

De spiegel was wel zeer precies geslepen, maar aan de randen een fractie te plat, waardoor de telescoop niet goed kon scherpstellen.

Op welke planeet maakt een cyaanfilter de rode vlek beter zichtbaar?

Door het blauwe filter wordt de koperkleurige tint van de vlek een stuk donkerder, zodat hij afsteekt tegen de heldere planeet.

Wie ontwikkelde een variant van de Hollandse kijker met een positief, convergerend oculair?

De beeldhoek werd daardoor groter, maar het beeld stond wel ondersteboven. Voor sterrenkundig gebruik is dat geen bezwaar.

Wat is het belangrijkste nuttige kenmerk van een astronomische telescoop?

Die maat bepaalt hoeveel licht de kijker opvangt en hoe fijn de details zijn die hij nog kan scheiden. Hoe sterk hij vergroot, doet er veel minder toe.

Aan welke stadhouder demonstreerde Hans Lipperhey zijn pas uitgevonden kijker?

De stadhouder zag meteen wat de kijker in de oorlogvoering kon betekenen: de vijand zou van verre bekeken kunnen worden.

Boven welke diameter in meters komt een lenzentelescoop in de praktijk zelden ver uit?

Een grote lens is dik en zwaar en kan doorbuigen, en moet bovendien aan twee kanten geslepen worden. Grotere kijkers gebruiken daarom spiegels.

Welke alledaagse betekenis dankt het woord telescopisch aan ouderwetse kijkers?

Die oude kijkers waren vaak Hollandse kijkers. Ook toneelkijkers en speelgoedkijkers zijn meestal van dat type.

Met welk bedrijf begon NASA in 2022 een studie om Hubble in een hogere baan te brengen?

Het idee: een Crew Dragon duwt de telescoop naar een stabielere baan, wat de levensduur met vijftien tot twintig jaar zou verlengen.

Waarom kreeg Hans Lipperhey in 1608 geen patent op zijn kijker?

De aanvraag werd wel genoteerd, als verzoek voor een buis waarmee men ver kan zien. Ook een tweede aanvrager, kort daarna, ving bot.

Welke straling vormt naast radiostraling het andere uiterste waarvoor telescopen bestaan?

Oorspronkelijk was een telescoop alleen een instrument voor zichtbaar licht; nu heten ook instrumenten met een heel andere techniek zo.

In welke nevel staan de Pilaren der Creatie, bekend van een foto van Hubble?

De nevel staat ook bekend als M16. Volgens veel astronomen is het de mooiste foto die ooit van een object in het heelal is gemaakt.

Wat voor lens heeft de Hollandse kijker als oculair?

Zo'n oculair geeft een rechtopstaand beeld, maar de beeldkwaliteit en de maximale vergroting blijven achter bij andere ontwerpen.

Tot welke vergroting is een amateurtelescoop met een objectief van 100 mm maximaal bruikbaar?

De vuistregel is twee keer per millimeter objectiefdiameter. Daarboven verschijnen geen nieuwe details: alles wordt alleen groter en vager.

In welk jaar brachten astronauten een corrigerende spiegel aan in ruimtetelescoop Hubble?

Tot die tweede ruimtemissie in december was de telescoop het mikpunt van grappen; daarna volgden nog meer onderhoudsvluchten.

Welke afbeeldingsfout geeft een lens die als objectief van een telescoop dient?

Het is een van de redenen waarom alle echt grote telescopen met spiegels werken in plaats van met lenzen.

Uit welke stad kwam Jacob Metius, die in oktober 1608 octrooi aanvroeg op de telescoop?

Hij diende zijn aanvraag in op 15 oktober, kort na Hans Lipperhey uit Middelburg. Beide aanvragen werden afgewezen.

Welke techniek compenseert beeldvervorming door de onrust in de aardatmosfeer?

Een computer analyseert het beeld continu en stelt de vorm van de spiegel bij, enkele honderden keren per seconde.

De kerkklok van welke stad werd bij Lipperheys demonstratie vanuit Den Haag afgelezen?

Voor huidige begrippen was het maar een kleine kijker, maar de militaire waarde was meteen duidelijk.

Welke ruimtetelescoop wordt gebruikt voor observaties in het röntgengolflengtegebied?

Hubble zelf doet optische waarnemingen en heeft daarnaast een infraroodcamera aan boord.

Hoe heten telescoopsystemen die lenzen en spiegels combineren?

Bekende voorbeelden zijn de Schmidttelescoop en de Maksoetovtelescoop.

Wie bracht in de eerste jaren van de Hollandse kijker de Maan in kaart en zag zonnevlekken?

Nog spectaculairder dan zijn werk was in diezelfde jaren de ontdekking van manen bij een andere planeet.

Uit welke folie bestaat het zonnefilter dat vooraan op de telescoopbuis wordt geplaatst?

Het filter houdt het grootste deel van het felle licht en de schadelijke straling tegen. Filters op het oculair worden juist afgeraden: ze kunnen te heet worden.

Naar welke hoogte in kilometers was de baan van Hubble in 2022 gezakt?

Vlak na de lancering draaide de telescoop nog op 600 kilometer hoogte. Zonder ingreep valt hij op termijn terug in de atmosfeer.

Waarmee bedekte Lipperhey vermoedelijk de randen van zijn objectief?

Zo werd alleen het niet-vervormde middendeel van de lens gebruikt, een oplossing voor de gebrekkige slijptechniek van die tijd.