Met AI in het Nederlands gemaakt op basis van onze Engelse quiz; de bronnen verwijzen naar de Nederlandse Wikipedia.
De telescoop begon in 1608 als een buis met twee lenzen in Middelburg en groeide uit tot spiegels van meer dan tien meter en kijkers in een baan om de aarde. Deze quiz loopt langs de uitvinders en de eerste ontdekkingen, het verschil tussen lenzen en spiegels, filters en ander toebehoren voor amateurs, en de ruimtetelescoop Hubble met zijn beroemde spiegelfout. Van makkelijk tot pittig: test wat je weet over sterrenkijkers.
Alle 30 vragen met antwoorden en uitleg. Speel de quiz
Q 01Uit welke taal stamt het woord telescoop, een samenstelling van ver en zien?
Grieks
Televisie betekent eigenlijk hetzelfde, maar dat woord is een mengvorm: de ene helft is klassiek Grieks, de andere helft Latijn.
Q 02In welk land werd aan het begin van de 17e eeuw de telescoop uitgevonden?
Nederland
De kijker verspreidde zich razendsnel over Europa en leverde al in 1609-1610 een golf van astronomische ontdekkingen op.
Q 03Welke grotere ruimtetelescoop werd gepland als opvolger van Hubble?
James Webb
Deze opvolger ging op 25 december 2021 de ruimte in, ruim dertig jaar na zijn voorganger.
Q 04Welke geleerde gebruikte in 1668 een holle spiegel als objectief van zijn telescoop?
Isaac Newton
Zijn ontwerp leidde tot de opkomst van de spiegeltelescopen; alle echt grote telescopen werken tegenwoordig met spiegels.
Q 05Hoe heet een telescoop die uitsluitend met lenzen werkt?
Refractor
De naam verwijst naar breking: de lenzen buigen de lichtstralen af. Zo'n kijker bestaat uit minstens een objectief en een oculair.
Q 06In welk jaar werd de ruimtetelescoop Hubble gelanceerd?
1990
De lancering was een gezamenlijk project van NASA en ESA; sindsdien draait de telescoop als kunstmatige satelliet rond de aarde.
Q 07Wat bleek er kort na de lancering mis met de primaire spiegel van ruimtetelescoop Hubble?
Verkeerde vorm
De spiegel was wel zeer precies geslepen, maar aan de randen een fractie te plat, waardoor de telescoop niet goed kon scherpstellen.
Q 08Op welke planeet maakt een cyaanfilter de rode vlek beter zichtbaar?
Jupiter
Door het blauwe filter wordt de koperkleurige tint van de vlek een stuk donkerder, zodat hij afsteekt tegen de heldere planeet.
Q 09Wie ontwikkelde een variant van de Hollandse kijker met een positief, convergerend oculair?
Johannes Kepler
De beeldhoek werd daardoor groter, maar het beeld stond wel ondersteboven. Voor sterrenkundig gebruik is dat geen bezwaar.
Q 10Wat is het belangrijkste nuttige kenmerk van een astronomische telescoop?
De diameter van het objectief
Die maat bepaalt hoeveel licht de kijker opvangt en hoe fijn de details zijn die hij nog kan scheiden. Hoe sterk hij vergroot, doet er veel minder toe.
Q 11Aan welke stadhouder demonstreerde Hans Lipperhey zijn pas uitgevonden kijker?
Maurits van Nassau
De stadhouder zag meteen wat de kijker in de oorlogvoering kon betekenen: de vijand zou van verre bekeken kunnen worden.
Q 12Boven welke diameter in meters komt een lenzentelescoop in de praktijk zelden ver uit?
1
Een grote lens is dik en zwaar en kan doorbuigen, en moet bovendien aan twee kanten geslepen worden. Grotere kijkers gebruiken daarom spiegels.
Q 13Welke alledaagse betekenis dankt het woord telescopisch aan ouderwetse kijkers?
Uitschuifbaar
Die oude kijkers waren vaak Hollandse kijkers. Ook toneelkijkers en speelgoedkijkers zijn meestal van dat type.
Q 21Welke afbeeldingsfout geeft een lens die als objectief van een telescoop dient?
Chromatische aberratie
Het is een van de redenen waarom alle echt grote telescopen met spiegels werken in plaats van met lenzen.
Q 22Uit welke stad kwam Jacob Metius, die in oktober 1608 octrooi aanvroeg op de telescoop?
Alkmaar
Hij diende zijn aanvraag in op 15 oktober, kort na Hans Lipperhey uit Middelburg. Beide aanvragen werden afgewezen.
Q 23Welke techniek compenseert beeldvervorming door de onrust in de aardatmosfeer?
Adaptieve optiek
Een computer analyseert het beeld continu en stelt de vorm van de spiegel bij, enkele honderden keren per seconde.
Q 14Met welk bedrijf begon NASA in 2022 een studie om Hubble in een hogere baan te brengen?
SpaceX
Het idee: een Crew Dragon duwt de telescoop naar een stabielere baan, wat de levensduur met vijftien tot twintig jaar zou verlengen.
Q 15Waarom kreeg Hans Lipperhey in 1608 geen patent op zijn kijker?
Te makkelijk na te bouwen
De aanvraag werd wel genoteerd, als verzoek voor een buis waarmee men ver kan zien. Ook een tweede aanvrager, kort daarna, ving bot.
Q 16Welke straling vormt naast radiostraling het andere uiterste waarvoor telescopen bestaan?
Gammastraling
Oorspronkelijk was een telescoop alleen een instrument voor zichtbaar licht; nu heten ook instrumenten met een heel andere techniek zo.
Q 17In welke nevel staan de Pilaren der Creatie, bekend van een foto van Hubble?
Adelaarsnevel
De nevel staat ook bekend als M16. Volgens veel astronomen is het de mooiste foto die ooit van een object in het heelal is gemaakt.
Q 18Wat voor lens heeft de Hollandse kijker als oculair?
Negatieve
Zo'n oculair geeft een rechtopstaand beeld, maar de beeldkwaliteit en de maximale vergroting blijven achter bij andere ontwerpen.
Q 19Tot welke vergroting is een amateurtelescoop met een objectief van 100 mm maximaal bruikbaar?
200
De vuistregel is twee keer per millimeter objectiefdiameter. Daarboven verschijnen geen nieuwe details: alles wordt alleen groter en vager.
Q 20In welk jaar brachten astronauten een corrigerende spiegel aan in ruimtetelescoop Hubble?
1993
Tot die tweede ruimtemissie in december was de telescoop het mikpunt van grappen; daarna volgden nog meer onderhoudsvluchten.
Q 24De kerkklok van welke stad werd bij Lipperheys demonstratie vanuit Den Haag afgelezen?
Delft
Voor huidige begrippen was het maar een kleine kijker, maar de militaire waarde was meteen duidelijk.
Q 25Welke ruimtetelescoop wordt gebruikt voor observaties in het röntgengolflengtegebied?
Chandra
Hubble zelf doet optische waarnemingen en heeft daarnaast een infraroodcamera aan boord.
Q 26Hoe heten telescoopsystemen die lenzen en spiegels combineren?
Catadioptrisch
Bekende voorbeelden zijn de Schmidttelescoop en de Maksoetovtelescoop.
Q 27Wie bracht in de eerste jaren van de Hollandse kijker de Maan in kaart en zag zonnevlekken?
Thomas Harriot
Nog spectaculairder dan zijn werk was in diezelfde jaren de ontdekking van manen bij een andere planeet.
Q 28Uit welke folie bestaat het zonnefilter dat vooraan op de telescoopbuis wordt geplaatst?
Mylar
Het filter houdt het grootste deel van het felle licht en de schadelijke straling tegen. Filters op het oculair worden juist afgeraden: ze kunnen te heet worden.
Q 29Naar welke hoogte in kilometers was de baan van Hubble in 2022 gezakt?
535
Vlak na de lancering draaide de telescoop nog op 600 kilometer hoogte. Zonder ingreep valt hij op termijn terug in de atmosfeer.
Q 30Waarmee bedekte Lipperhey vermoedelijk de randen van zijn objectief?
Diafragma
Zo werd alleen het niet-vervormde middendeel van de lens gebruikt, een oplossing voor de gebrekkige slijptechniek van die tijd.