Wygenerowany po polsku przez AI na podstawie naszego angielskiego quizu; źródła prowadzą do polskiej Wikipedii.
Czas porządkuje wszystko: od rozkładu dnia po historię Wszechświata. Mierzymy go kalendarzami i zegarami, a jego podstawową jednostką jest sekunda. Ten quiz prowadzi od zegarów słonecznych i dawnych kalendarzy, przez strefy czasowe i wzorce atomowe, po teorię względności i spory filozofów o naturę czasu. Nie zabrakło też najsłynniejszego zegara świata, czyli londyńskiego Big Bena.
Wszystkie 30 pytań z odpowiedziami i wyjaśnieniami. Zagraj w quiz
Q 01Jak nazywa się rozregulowanie zegara biologicznego po szybkiej zmianie stref czasowych?
jet lag
Przejściowa desynchronizacja względem lokalnego cyklu dnia i nocy wpływa na sen, koncentrację i subiektywne odczucie rytmu dnia.
Q 02Który paradoks uchodzi za najbardziej znany paradoks podróży w przeszłość?
dziadka
Paradoksy czasowe pojawiłyby się, gdyby skutek mógł poprzedzać przyczynę. To właśnie przyczynowość jest największą trudnością dla wypraw w przeszłość.
Q 03Jak nazywa się element zegara słonecznego, który rzuca cień wskazujący porę dnia?
gnomon
Zegary słoneczne dzieliły dzień na mniejsze części, a nocą zastępowały je zegary wodne. Czas odmierzano też świecami, kadzidłami i dzwonami klasztornymi.
Q 04Ile godzin może trwać najdłuższa doba cywilna przy zmianie czasu sezonowego?
25
Zmiany czasu sezonowego sprawiają, że doba cywilna bywa też o godzinę krótsza od zwykłej. W wielu państwach czas urzędowy zmienia się w ten sposób okresowo.
Q 05W którym wieku przyjęto kalendarz gregoriański?
XVI
Reforma skorygowała narastające przesunięcie dat względem roku słonecznego, a nowy kalendarz stał się podstawowym kalendarzem cywilnym w znacznej części świata.
Q 06Jak oficjalnie nazywa się londyńska wieża zegarowa znana jako Big Ben?
Elizabeth Tower
Wieża należy do Pałacu Westminsterskiego. Wcześniej nazywano ją wieżą św. Szczepana albo po prostu Wieżą Zegarową.
Q 07Które dwa wynalazki szczególnie przyspieszyły w XIX wieku ujednolicenie rachuby czasu?
kolej i telegraf
Wymusiły one wspólną rachubę czasu między odległymi miastami i regionami. Standaryzacja czasu stała się jednym z warunków nowoczesnej cywilizacji technicznej.
Q 08Ile sekund liczy zwykle doba w skali UTC?
86 400
Z sekundą przestępną doba ma o jedną sekundę więcej. Teoretycznie możliwa jest też doba o sekundę krótsza, ale ujemnej sekundy przestępnej dotąd nie zastosowano.
Q 09Co ile stopni biegną południki rozdzielające strefy czasowe w modelu idealnym?
15
W takim modelu sąsiednie strefy różnią się o godzinę. W praktyce ich granice pokrywają się jednak z granicami politycznymi państw.
Q 10W której dziedzinie transportu stosuje się jednolicie czas UTC, bez zmian na czas letni?
lotnictwo
Czas urzędowy wielu państw zmienia się okresowo, a nieliczne kraje stosują czas przesunięty o pół godziny względem południka środkowego strefy.
Q 11Na atomie którego pierwiastka oparto w 1967 roku definicję sekundy?
cez
Wcześniej sekundę wyznaczano jako ułamek średniej doby słonecznej, a potem roku zwrotnikowego. Wzorzec atomowy okazał się znacznie stabilniejszy niż ruch obrotowy Ziemi.
Q 12Jaki kalendarz wprowadzono podczas rewolucji francuskiej i po kilku latach zarzucono?
republikański
Była to nowożytna próba pełnej racjonalizacji rachuby czasu. Najstarsze kalendarze opierały się na obserwacji faz Księżyca i zmian pór roku.
Q 13Które doświadczenie nie potwierdziło istnienia eteru i otworzyło drogę teorii względności?
Michelsona-Morleya
Kłopot sprawiały równania elektromagnetyzmu: wynikała z nich stała prędkość światła w próżni, trudna do pogodzenia z absolutnym czasem i prostym dodawaniem prędkości.
Q 21W którym roku zegary atomowe obleciały świat samolotami rejsowymi w teście względności?
1971
Cztery zegary leciały raz na wschód, a raz na zachód. Różnice ich wskazań zgadzały się z przewidywaniami teorii.
Q 22Który filozof przeciwstawiał mierzalnemu czasowi nauki pojęcie trwania?
Bergson
Trwanie rozumiał jako jakościowo przeżywany ciąg doświadczenia. Martin Heidegger skupił się z kolei na ludzkiej czasowości i byciu ku przyszłości.
Q 23W granicy ilu sekund od czasu UT1 utrzymuje się skalę UTC?
0,9
Służą do tego sekundy przestępne. Skala UT1 opiera się na kącie obrotu Ziemi i wyznacza się ją z obserwacji astronomicznych oraz geodezyjnych.
Q 14Która instytucja utrzymuje w Polsce wzorzec czasu i częstotliwości?
Główny Urząd Miar
Fizyczną realizację skali UTC oznacza się w Polsce jako UTC(PL). Z niej wyprowadza się czas urzędowy, używany też w bankowości i telekomunikacji.
Q 15Któremu filozofowi tradycja przypisuje zegar wodny z funkcją budzika?
Platon
Ktezybios miał z kolei udoskonalić klepsydry, stosując regulatory przepływu i elementy automatyki.
Q 16Jak nazywają się hipotetyczne cząstki poruszające się szybciej od światła?
tachiony
Pojawiają się one w dyskusjach o podróżach w czasie, które pozostają raczej narzędziem eksperymentu myślowego niż uznaną możliwością techniczną.
Q 17Którą strzałkę czasu wiąże się z drugą zasadą termodynamiki?
entropijną
Wiele równań fizyki jest odwracalnych w czasie, a mimo to niektóre procesy wyróżniają kierunek od przeszłości ku przyszłości.
Q 18Jakim greckim terminem określano właściwy, stosowny moment działania?
Kairos
Później tym samym słowem określano także czas jakościowy, rozumiany nie tylko jako mierzalny upływ chwil.
Q 19W którym roku p.n.e. wprowadzono kalendarz juliański?
45
Kalendarz ten uporządkował rachubę dni przez regularny rok przestępny, lecz nadal lekko rozmijał się z rokiem zwrotnikowym.
Q 20Czyj formalizm opisuje zdarzenia trzema współrzędnymi przestrzennymi i jedną czasową?
Minkowski
W szczególnej teorii względności czas przestaje być samodzielnym, absolutnym parametrem i staje się częścią czterowymiarowej czasoprzestrzeni.
Q 24Do którego roku ma wzrosnąć dopuszczalna różnica między UT1 a UTC według decyzji z 2022 roku?
2035
Zmiana ma ograniczyć problemy techniczne, jakie sekundy przestępne wywołują w infrastrukturze cyfrowej.
Q 25Czyje nazwisko nosi zasada samospójności, przywoływana w sporach o podróże w czasie?
Nowikow
Obok niej rozważa się wieloświatową interpretację mechaniki kwantowej, ale żadna propozycja nie dała powszechnie akceptowanego rozwiązania.
Q 26Czyja metryka jest egzotycznym rozwiązaniem równań pola dopuszczającym podróż w czasie?
Gödel
Podobnie egzotyczne są zamknięte krzywe czasopodobne. Takie rozwiązania pozostają silnie hipotetyczne, a ich fizyczna realizowalność jest przedmiotem sporów.
Q 27Ile herców wynosi częstotliwość przejścia nadsubtelnego, która definiuje sekundę SI?
9 192 631 770
Równoważnie sekunda to czas trwania takiej właśnie liczby okresów promieniowania. Rozwój zegarów optycznych zapowiada jeszcze dokładniejsze realizacje tej jednostki.
Q 28Kto bronił tezy, że u podstaw świat to zbiór możliwych konfiguracji bez jednego czasu?
Julian Barbour
W takim ujęciu podstawowy opis świata jest w pewnym sensie bezczasowy, a znany z doświadczenia upływ czasu okazuje się własnością emergentną.
Q 29Która społeczność Papui-Nowej Gwinei ujmuje przyszłość jako leżącą pod górę doliny?
Yupno
Przeszłość leży tam odpowiednio w dole rzecznej doliny. To ujęcie zakotwiczone w cechach środowiska, a nie w osi własnego ciała.
Q 30Kto ukuł termin „pozorna teraźniejszość” w wydanej anonimowo książce z 1882 roku?
Robert Kelly
Pojęcie oznacza krótki odcinek czasu przeżywany jako „teraz”. Rozsławił je William James, który autora przywoływał pod fikcyjnym nazwiskiem E. R. Clay.