Wygenerowany po polsku przez AI na podstawie naszego angielskiego quizu; źródła prowadzą do polskiej Wikipedii.
Tektonika płyt to teoria, która tłumaczy wielkoskalowe ruchy ziemskiej litosfery: wędrówkę kontynentów, powstawanie gór i rozmieszczenie stref trzęsień ziemi. W quizie sprawdzisz, co wiesz o granicach płyt, strefach subdukcji, grzbietach śródoceanicznych oraz o różnicach między skorupą oceaniczną a kontynentalną. Pytania mają różny poziom trudności: od podstaw geografii po zagadnienia dla pasjonatów geologii.
Wszystkie 30 pytań z odpowiedziami i wyjaśnieniami. Zagraj w quiz
Q 01Do czego unoszącego się na oceanie porównuje się kry litosferyczne na plastycznym podłożu?
tafli lodu
Porównanie ma swoje granice: inaczej niż lód, płyty powstają i są niszczone na swoich krawędziach.
Q 02Co oznacza starogreckie słowo „tekton”, od którego pochodzi nazwa tektoniki płyt?
budujący
Teoria ta tłumaczy wielkoskalowe ruchy zewnętrznej powłoki Ziemi: dryf kontynentalny, powstawanie gór i rozmieszczenie stref sejsmicznych.
Q 03Od którego kontynentu Europa oddala się wskutek odsuwania się płyt tektonicznych?
Ameryki Północnej
Płyty mogą też zderzać się, co wypiętrza góry, albo ocierać o siebie, czemu towarzyszy nieustająca aktywność sejsmiczna.
Q 04Jak nazywa się najsłynniejszy uskok na styku dwóch płyt w zachodnich Stanach Zjednoczonych?
San Andreas
Jego przebieg pokrywa się z obszarem niezliczonych trzęsień ziemi, do których dochodzi, gdy narastające napięcie zostaje uwolnione.
Q 05Jakiego typu łańcuchem górskim są Alpy i Himalaje, spiętrzone ze skał wciąganego kontynentu?
fałdowego
Dzięki takiemu spiętrzaniu objętość skorupy kontynentalnej stopniowo rośnie w czasie geologicznym.
Q 06Gdzie znajdują się obecnie prawie wszystkie strefy rozrostu litosfery?
na dnie oceanicznym
Rozpychanie cienkiej litosfery wymaga mniej energii niż przebijanie się przez kontynentalną, grubą nierzadko na dziesiątki kilometrów.
Q 07Które wyspy powstały wskutek procesów wulkanicznych zachodzących za strefą subdukcji?
Japońskie
Materiał wciągany w rozgrzane wnętrze Ziemi topi się i wędruje ku górze, tworząc pas wulkanów tuż za strefą subdukcji.
Q 08Ile głównych płyt tektonicznych wyróżnia się na Ziemi, obok szeregu mniejszych mikropłyt?
siedem
Należą do nich m.in. płyty eurazjatycka, afrykańska i indoaustralijska.
Q 09W postaci jakich skał zastyga magma schładzana zimną wodą na dnie oceanu?
bazaltowych
Skały te tworzą cienką, zaledwie kilkukilometrową, ale zwartą i ciężką warstwę skorupy oceanicznej.
Q 10Którą plastyczną warstwę Ziemi tektonika płyt odróżnia od niemal sztywnej litosfery?
astenosferę
Podział wynika z własności mechanicznych i termicznych skał, a nie chemicznych, więc nie pokrywa się z podziałem na płaszcz i skorupę.
Q 11Jaka forma dna jest powierzchniowym przejawem zanurzania się płyty typu oceanicznego?
rów oceaniczny
Ocieranie się płyt o siebie wywołuje tam też liczne trzęsienia ziemi, których ogniska wyznaczają górną granicę zagłębiającej się płyty.
Q 12W jakim rejonie świata leży Ryft Afarski, gdzie obserwuje się ruchy rozciągające kontynent?
wschodniej Afryce
Rozrywanie kontynentu zaczęło się tam od strony jego brzegu, a nie w środku.
Q 13Jak nazywa się granice, na których płyty mijają się, nie oddalając się ani nie zbliżając?
przesuwcze
To trzeci podstawowy rodzaj granic płyt – obok tych, gdzie litosfera powstaje, i tych, gdzie jest wciągana w głąb Ziemi.
Q 21Jaki proces przenosi ciepło z głębin Ziemi przez sztywną litosferę?
przewodzenie
Głębiej, w plastycznej części płaszcza, ciepło wędruje inaczej: cieplejszy materiał unosi się, a chłodniejszy opada.
Q 22Co rośnie w stygnących skałach płyty oceanicznej, przez co opada ona ku strefie subdukcji?
gęstość
Przy grzbietach płyty oceaniczne są zwykle podniesione, do czego zapewne przyczynia się energia wznoszącej się gorącej magmy.
Q 23Jak nazywa się „twarde jądra” kontynentów, poniekąd wyłączone z procesów tektonicznych?
kratony
Deformacje i wstrząsy koncentrują się raczej tam, gdzie litosfera jest cieńsza lub osłabiona.
Q 14Co oznacza angielskie „subduction”, od którego pochodzi nazwa strefy subdukcji?
podsuwanie się
W takiej strefie skały wciąganej płyty ulegają przynajmniej częściowemu stopieniu i wracają do puli plastycznego materiału pod litosferą.
Q 15Jaka cecha skorupy kontynentalnej sprawia, że rzadko jest ona wciągana w głąb Ziemi?
lekkość
Skorupa oceaniczna trafia w głąb stref subdukcji z łatwością.
Q 16Z kierunkiem jakich prądów płaszcza miały płynąć płyty według długo przeważającego modelu?
konwekcyjnych
W takim obiegu obok stref unoszenia się gorącego materiału występują strefy opadania materiału schłodzonego.
Q 17Wpływem jakiej siły na zanurzającą się płytę najczęściej tłumaczy się ruch płyt tektonicznych?
grawitacji
Żadne z proponowanych wyjaśnień nie tłumaczy jednak w pełni ruchu płyt kontynentalnych, więc dyskusje o bilansie sił wciąż trwają.
Q 18Jak nazywa się dążenie bloku litosfery do równowagi w reakcji na zmianę ciężaru?
izostazja
Pod ciężarem lodowca płyta zanurza się głębiej, a po jego ustąpieniu powoli, wahadłowo wraca do dawnego poziomu.
Q 19Ile lat mają najstarsze fragmenty dna oceanicznego?
paręset milionów
Dno oceanów jest młode, bo podlega tektonicznemu „recyklingowi”: powstaje na grzbietach i znika w strefach subdukcji.
Q 20Ile kilometrów pod powierzchnią wody leży przeciętnie dno oceanu?
cztery
Kontynenty mogą z kolei wznosić się wiele kilometrów ponad poziom morza.
Q 24Około ile lat temu ustąpił lodowiec, po którym wciąż podnosi się teren Szwecji?
10 000
To jedno z miejsc, w których precyzyjnie zmierzono powolny powrót płyty do równowagi po uwolnieniu jej od ciężaru lądolodu.
Q 25Jaka forma jest budowana z produktów topienia się skał za strefą subdukcji?
łuk wulkaniczny
To jeden ze sposobów, w jaki na zbieżnych granicach płyt przybywa skorupy kontynentalnej.
Q 26Ile gramów waży średnio centymetr sześcienny skał skorupy kontynentalnej?
2,7
To mniej niż w skorupie oceanicznej (ok. 3 g/cm³); kontynenty budują m.in. granity i granodioryty oraz skały metamorficzne i osadowe.
Q 27Jak po angielsku określa się strefy opadania schłodzonego materiału w płaszczu Ziemi?
downwelling
Strefy wznoszenia i opadania łączą ruchy poziome, dzięki czemu obieg materiału ma charakter cykliczny.
Q 28W jakich strukturach gromadzą się skały zdrapane z podsuwającej się płyty tektonicznej?
pryzmach akrecyjnych
Zdrapany materiał zostaje złożony na brzegu płyty górnej, czyli tej, pod którą wsuwa się druga.
Q 29Jak nazywa się wznoszące się porcje magmy, które budują łańcuch wulkaniczny?
diapiry
Magma ta pochodzi z topienia się skał płyty wciąganej w głąb Ziemi i ostatecznie wydostaje się na powierzchnię.
Q 30Pod którą płytę, obok północnoamerykańskiej, wsuwa się płyta kokosowa, relikt płyty Farallon?
karaibską
Inne pozostałości tej dawnej płyty to m.in. płyty Juan de Fuca, Explorer i Gorda oraz płyta Nazca.