Getting your questions ready
Getting your questions ready
Met AI in het Nederlands gemaakt op basis van onze Engelse quiz; de bronnen verwijzen naar de Nederlandse Wikipedia.
Barnsteen is versteende hars van naaldbomen die miljoenen jaren geleden uit de stam droop. Het is brandbaar, raakt elektrisch geladen als je het langs een vacht wrijft en gaf de Grieken het woord dat ons 'elektriciteit' opleverde. Deze quiz gaat over de eigenschappen en vindplaatsen van barnsteen, van het Oostzeegebied en Helgoland tot de Nederlandse Waddeneilanden, en over het gebruik ervan van de rendierjagers tot de farao's. Ook de Barnsteenkamer komt aan bod: het Pruisische geschenk aan de tsaar dat in 1945 spoorloos verdween en in 2003 herbouwd werd heropend.
Alle 30 vragen met antwoorden en uitleg. Speel de quiz
Q 01Van welk soort bomen is barnsteen als fossiele hars afkomstig?
Naaldbomen
De hars droop miljoenen jaren geleden uit de bomen en versteende daarna; barnsteen stamt uit het Mesozoïcum tot aan het Kwartair.
Q 02Welke film suggereert ten onrechte dat dinosaurus-DNA uit insecten in barnsteen te halen is?
'Jurassic Park'
Soms komt een insect in de vloeibare hars terecht en blijft het als fossiel zichtbaar in de versteende barnsteen.
Q 03Van welk Grieks woord voor barnsteen is de term elektriciteit afgeleid?
Elektron
Een stuk barnsteen dat langs een dierenvacht wordt gewreven, raakt statisch geladen; in het Latijn werd het woord electrum.
Q 04Op welke Nederlandse eilanden spoelt barnsteen aan op het strand?
Waddeneilanden
In Polen en Denemarken spoelt het eveneens aan; in Denemarken ligt het ook op het land, omdat het land vroeger uit zee met eilandjes bestond.
Q 05Waartegen beschermt de hars die uit beschadigde schors van dennen loopt de boom?
Insecten en schimmels
In vroeger tijden produceerden de bomen in het Oostzeegebied grote hoeveelheden van deze hars, die later versteende.
Q 06Welke farao had juwelen van barnsteen bij zijn grafgiften?
Toetanchamon
Barnstenen voorwerpen werden ook geofferd in de tempel van Apollo te Delphi, en de Etrusken en Romeinen importeerden het materiaal.
Q 07Uit de darmen van welk dier komt de stof die in het Nederlands meestal 'amber' heet?
Potvis
Het Engelse amber duidt ook op een oranje kleur en wordt gebruikt voor de gele lamp van verkeerslichten.
Q 08Welke kleur krijgt een insect in barnsteen door de ouderdom?
Zwart
Bloed dat zulke fossiele insecten hebben opgezogen, levert geen bruikbaar DNA van dinosauriërs op, wat films ook suggereren.
Q 09In welk land vindt men blauwe barnsteen?
Dominicaanse Republiek
Kleine hoeveelheden barnsteen vindt men ook in Syrië, Libanon, Thailand, Vietnam, Canada en de Verenigde Staten.
Q 10Welke god liet zijn zoon Phaëton de zonnewagen besturen?
Helios
Phaëton kon de paarden niet in toom houden, waardoor de zon hemel en aarde verschroeide; zo kregen de mensen in Ethiopië hun donkere kleur.
Q 11Hoe heet jongere, niet-gefossiliseerde barnsteen, die vettig aanvoelt?
Kopal
Mineralogisch gezien heeft barnsteen een amorfe structuur en is het vrij zacht.
Q 12Welke Duitse bondskanselier heropende in 2003 samen met Poetin de Barnsteenkamer?
Gerhard Schröder
De heropening op 31 mei 2003 viel samen met de 300ste verjaardag van het nabijgelegen Sint-Petersburg.
Q 13Aan welke tsaar schonk Frederik Willem I van Pruisen de barnstenen panelen in 1716?
Peter de Grote
De panelen waren oorspronkelijk in 1711 voltooid voor een Pruisisch paleis, maar kregen daarna een andere bestemming.
Q 21Met welke wetenschappelijke soortnaam werden de bomen die barnsteen leverden veelal aangeduid?
Pinus succinifera
De naam leeft voort in succinaat, de benaming voor zouten en esters van barnsteenzuur.
Q 22Welk schiereiland bij Kaliningrad is goed voor 90% van de wereldproductie van barnsteen?
Samland
Ook in de ruime streek rond Sint-Petersburg wordt barnsteen op het strand of vlak onder het aardoppervlak gevonden.
Q 23Hoe heten de zusters van Phaëton, wier tranen tot barnsteen stolden?
Heliaden
Zeus had Phaëton met zijn bliksemschicht gedood om de aarde te redden van de op hol geslagen zonnewagen.
Q 14Waaruit bestaat barnsteen voornamelijk, wat verklaart waarom het brandbaar is?
Koolwaterstoffen
Tijdens de verstening van de hars raakten de koolhydraten al hun zuurstofatomen kwijt; de ketens kunnen tot macromoleculen uitgroeien.
Q 15Welke bodemsoorten zijn gunstig voor de conservering van barnsteen?
Klei en veen
In zandgronden verweert barnsteen snel en krijgt het een zandkleur, wat verklaart waarom het in mesolithische nederzettingen op zand weinig is gevonden.
Q 16Welke hardheid heeft barnsteen op de schaal van Mohs?
2,0 tot 2,5
Barnsteen heeft verder een brekingsindex van 1,537 tot 1,545 en een relatieve dichtheid van 1,06 tot 1,10.
Q 17Bij welke stad zoeken 'barnsteenvissers' vooral na een storm langs de vloedlijn naar barnsteen?
Gdańsk
Kustbewoners zoeken daar in het natte zand en op rotsen naar barnsteen dat uit de Oostzee is aangespoeld.
Q 18Wat betekent het Nedersaksische woord börnen, waarvan 'barnsteen' is afgeleid?
Branden
Deze halfedelsteen is inderdaad brandbaar, wat ook meespeelt in de theorie dat de Barnsteenkamer in 1945 in vlammen opging.
Q 19Op welk eiland wordt al sinds de oudheid barnsteen gevonden?
Helgoland
Barnsteenroutes verbonden enkele eeuwen voor Christus de vindplaatsen aan Oostzee en Noordzee met afnemers rond de Middellandse Zee.
Q 20Welke Griekse mythologische figuur wordt vereenzelvigd met barnsteen?
Elektra
Volgens de Grieken kwam barnsteen van de barnsteeneilanden in de monding van een legendarische rivier in het hoge Noorden.
Q 24Hoe oud zijn de oudste vondsten met barnsteen die archeologen in Egypte deden?
3.200 jaar
Barnsteen was bij de farao's zeer geliefd; ook de Etrusken en Romeinen importeerden het later uit het noorden.
Q 25Hoe wordt synthetisch barnsteen, gemaakt door polymerisatie van hars, ook wel genoemd?
Resiniet
Er bestaan ook veel vervalsingen uit plastic, glas en andere soorten hars, die doorgaans alleen een specialist kan onderscheiden.
Q 26Wie bestelde na zijn kroning tot 'Koning in Pruisen' de barnstenen panelen van de Barnsteenkamer?
Frederik I
De panelen werden gemaakt door de Danziger barnsteendraaiers Ernst Schacht en Gottfried Turow, naar een ontwerp van Andreas Schlüter.
Q 27Uit hoeveel grote kralen bestond het barnstenen snoer uit een graf bij Swifterbant?
5
Barnsteen is ook aangetroffen in enkele hunebedden en in het kralensnoer van Exloo.
Q 28Hoe groot is het barnstenen beeldje in Assyrische stijl dat bij toeval werd ontdekt?
28 cm
De stijl wijst op het tijdvak tussen Assurnasirpal II en Tiglat-Pileser III en laat zien hoe ver ruwe barnsteen werd verhandeld.
Q 29In welk Pools gebergte zou volgens een legende een trein met de Barnsteenkamer verstopt zijn?
Uilengebergte
In augustus 2015 speculeerde de pers uitgebreid over een trein met een onbekende schat in een mijn bij Wałbrzych.
Q 30Van welke datum dateert de laatste schriftelijke vermelding van de kisten met de panelen?
12 januari 1945
Op diezelfde dag zette Stalins Rode Leger de aanval op Oost-Pruisen in; sindsdien zijn de barnstenen panelen spoorloos.