Getting your questions ready
Getting your questions ready
Met AI in het Nederlands gemaakt op basis van onze Engelse quiz; de bronnen verwijzen naar de Nederlandse Wikipedia.
Bomen schrijven hun eigen geschiedenis: elk jaar komt er een ring bij, dikker in natte jaren en dunner in droge. Met die ringen dateren onderzoekers balken, violen en schilderijpanelen tot op het jaar nauwkeurig. Deze quiz gaat over jaarringonderzoek: hoe een boorkern de leeftijd van een levende boom verraadt, waarom een houtmonster minstens 60 ringen nodig heeft en hoe hout van de Romeinse Limesweg zijn herkomst prijsgaf. Daarnaast komen de kegels van naaldbomen aan bod: schubben die bij vocht sluiten, de zwaarste dennenappel ter wereld en de naaldboom die rode bessen draagt.
Alle 29 vragen met antwoorden en uitleg. Speel de quiz
Q 01In welk seizoen groeit een boom in een gematigd klimaat helemaal niet?
Winter
Aan het begin van het groeiseizoen maakt een boom houtcellen met een grote diameter; later in het jaar worden ze kleiner en dikwandiger.
Q 02Hoe heet de wetenschap die houten voorwerpen dateert aan de hand van hun groeiringen?
Dendrochronologie
Jaarringenonderzoek kan de kap van een boom voor een waterput, beschoeiing of gebouw tot op het jaar nauwkeurig vaststellen.
Q 03Hoe bepaal je de leeftijd van een omgezaagde boom aan de hand van de stam?
Door de ringen tussen rand en centrum te tellen
Dunnere en dikkere ringen wisselen elkaar af naargelang het jaar droog of nat, koud of warm was.
Q 04Waardoor kunnen de pitten van een den zich door de wind verplaatsen?
Door vliesjes die als vleugels werken
De pitten liggen open tussen de schubben in plaats van in een gesloten vrucht; een pijnboompit is zo'n dennenpit.
Q 05Welke naaldboom vormt bij uitzondering rode bessen?
Venijnboom
De wetenschappelijke naam van deze boom is Taxus baccata; de meeste coniferen dragen geen bessen maar kegels.
Q 06Waardoor vormt een boom het ene jaar een dikkere en het andere jaar een dunnere ring?
Door droge en natte, koude en warme jaren
Bomen van dezelfde soort in dezelfde regio reageren vergelijkbaar op het klimaat, zodat hun ringpatronen in grote lijnen overeenkomen.
Q 07Welk onderdeel van een gebouw dateert men bij bouwhistorisch onderzoek vaak via jaarringen?
Kapconstructie
Door monsters uit verschillende bouwdelen te vergelijken, kan men ook de opeenvolgende bouwfases van een gebouw uit elkaar houden.
Q 08Welk geslacht heeft de kegelvrucht of zaadkegel van coniferen?
Vrouwelijk
Een zaadkegel is geen echte vrucht: bij bedektzadigen ontstaat een vrucht uit een vruchtbeginsel, bij coniferen niet.
Q 09Wat doen de schubben van een kegelvrucht bij vochtig weer?
Ze sluiten
De schubben zijn hygroscopisch: bij droog weer gaan ze juist open, zodat de zaden vrij kunnen komen.
Q 10Met welk gereedschap haalt men een boorkern uit een levende boom om de ouderdom te bepalen?
Speciale houtboor
Zo hoeft een boom niet omgezaagd te worden om zijn leeftijd te kennen: het aantal ringen in de kern verraadt hoe oud hij is.
Q 11Hoe heet het gebruik van groeiringen om het klimaat uit het verleden te bestuderen?
Dendroklimatologie
Zo maakte een enkele ring duidelijk dat de droogte in Californië in 2015 veel uitzonderlijker was dan de neerslagmetingen suggereerden.
Q 12Wat is een typische bron van zeer oud hout om een jaarringkalender verder terug uit te breiden?
In een veenmoeras opgegraven stam
Door steeds oudere stukken die deels overlappen met de bekende reeks toe te voegen, reikt de kalender veel verder dan de oudste levende boom.
Q 13Van welke boomsoort is de langste jaarringreferentiereeks, die uit Zuid-Duitsland?
Eik
Q 21Welke naam draagt de duurste Stradivarius-viool, waarvan het hout via jaarringen is onderzocht?
Messiah
Het onderzoek bracht aan het licht dat dit instrument uit dezelfde stam komt als een viool van een andere bouwer.
Q 22Hoelang had Californië volgens de jaarring van 2015 geen droogte van die omvang meer gekend?
500 jaar
Neerslagmetingen gingen slechts 80 jaar terug en noemden het daarom het droogste jaar in die periode; het hout vertelde een langer verhaal.
Q 23Bij welke naaldboom valt de rijpe kegel uit elkaar terwijl de spil op de tak blijft staan?
Zilverspar
Zo komen de pitten van Abies vrij; bij Picea blijven de kegels juist heel en hangen ze aan de takken.
Zo'n referentiereeks ontstaat door steeds oudere, deels overlappende stukken hout aan de kalender toe te voegen.
Q 14Hoe lang kan de kegel van de suikerden, de langste kegel die er is, worden?
45 cm
De zwaarste kegel is een andere: die weegt tot 5 kilo en wordt daarom gevreesd door wie eronder loopt.
Q 15Welke plaatselijke gebeurtenis kan een boom een afwijkend ringpatroon geven?
Bosbrand
Ook de plaatselijke bodemgesteldheid kan een boom uit de pas laten lopen met soortgenoten in dezelfde streek.
Q 16Tot hoeveel jaar geleden maken Nederlandse jaarringreeksen een datering mogelijk?
8.000 jaar
Hoe ver zo'n reeks terugreikt, hangt af van de boomsoort waarvan het hout afkomstig is.
Q 17Hoeveel groeiringen moet een houtmonster minimaal hebben voor een betrouwbare datering?
60 ringen
Een monster uit hout dat groeide in jaren met een steeds gelijk klimaat is lastiger: de reeks mist dan uitgesproken kenmerken.
Q 18Hoe noemt men een dennenappel in het West-Brabantse dialect?
Prop
Andere volksnamen zijn pijnappel, mastappel en mastetoppe, naar de vroegere naam mastboom voor de grove den.
Q 19Welke bijnaam kregen de kegels van wel 5 kilo die in de bergen van Zuid-Californië groeien?
Widowmakers
Bij dennen blijft de rijpe kegel intact, dus zo'n exemplaar komt in zijn geheel naar beneden.
Q 20Welk aan Jheronimus Bosch toegeschreven schilderij bleek een kopie van een verloren werk?
Bruiloft in Kana
Het paneel bleek gezaagd uit een boom die pas na de dood van de schilder was geveld, zodat hij het niet zelf geschilderd kan hebben.
Q 24Van welk element gebruikt men de isotopenverhouding om jaarringdatering gevoeliger te maken?
Zuurstof
De chemische samenstelling van het hout helpt vooral wanneer bomen ziek waren of sterk gesnoeid zijn, waardoor hun aangroei afwijkt.
Q 25Hoe ver zuidelijk van de Romeinse Limesweg in Nederland was het hout ervoor gegroeid?
100 kilometer
Ringpatronen uit dezelfde streek lijken op elkaar, waardoor men statistisch het meest aannemelijke herkomstgebied van hout kan bepalen.
Q 26Welke den brengt de zwaarste kegelvrucht voort?
Pinus coulteri
Deze naaldboom groeit in de bergen langs de kust van Zuid-Californië en Neder-Californië; zijn kegels worden tot 40 cm lang.
Q 27Bij hoeveel tropische en subtropische houtige soorten zijn jaarringen aangetroffen?
170
Het toepassen van dendrochronologie op hout van tropische origine geldt als een vakgebied in opkomst.
Q 28Wie schreef in 2020 het boek ‘Wat bomen ons vertellen’ over de geschiedenis in jaarringen?
Valerie Trouet
De ondertitel luidt ‘Een geschiedenis van de wereld in jaarringen’: een boek over wat hout ons over klimaat en mensen vertelt.
Q 29Hoe heet het verdikte, vaak ruitvormige buitendeel van een kegelschub?
Apofyse
Aan het uiteinde van zo'n schub kan bovendien een haakvormig uitsteeksel zitten.