Met AI in het Nederlands gemaakt op basis van onze Engelse quiz; de bronnen verwijzen naar de Nederlandse Wikipedia.
Johannes Gutenberg uit Mainz geldt als de uitvinder van de boekdrukkunst met losse letters in Europa. Zijn bijbel liet zien wat de nieuwe techniek kon: drukwerk dat nauwelijks van een handschrift te onderscheiden was. Deze quiz gaat over zijn leven, zijn geldschieters en ruzies, het lettermetaal en de matrijzen, en over de Gutenbergbijbels die vandaag nog bewaard worden. Van makkelijke instappers tot vragen voor echte kenners.
Alle 30 vragen met antwoorden en uitleg. Speel de quiz
Q 01Welke Haarlemmer geldt in Nederland traditioneel als uitvinder van de boekdrukkunst?
Laurens Janszoon Coster
Hard historisch bewijs dat deze Haarlemmer überhaupt heeft bestaan, is er echter niet.
Q 02Tot welk ambacht was Johannes Gutenberg opgeleid voordat hij drukker werd?
Edelsmid
Die achtergrond in fijn-metaalbewerking kwam van pas: hij kende het werken met stempels, de basis voor het maken van matrijzen.
Q 03Wat is Project Gutenberg, dat de naam van de drukker uit Mainz draagt?
Eerste digitale bibliotheek
In Mainz zelf herinneren een museum en de naam van de plaatselijke universiteit aan de drukker.
Q 04Welke Brit maakte voor BBC Four een documentaire over de Gutenbergbijbel?
Stephen Fry
In het programma werd een pagina van de bijbel nagemaakt met oude technieken en een nagebouwde drukpers.
Q 05In welke stad ligt het enige exemplaar van de Gutenbergbijbel in de Benelux?
Bergen
Het exemplaar is op papier gedrukt en ligt in de centrale universiteitsbibliotheek; daar is ook een losse bladzijde op perkament.
Q 06In welk land zijn de oudste losse typen gedateerd tussen 1102 en 1232?
Korea
Gutenbergs vinding kwam dus eeuwen later dan de ontwikkelingen in Oost-Azië; ook in China kende men de techniek al lang.
Q 07In welk jaar werd de beroemde Gutenbergbijbel voltooid?
1455
De bijbel is het bekendste werk van de drukker en het eerste grote boek dat met zijn nieuwe techniek tot stand kwam.
Q 08Wat drukte Johannes Gutenberg al vroeg in opdracht van de Kerk?
Aflaten
De opdracht kwam kort nadat hij in zijn geboortestad met geleend geld een drukkerij had ingericht.
Q 09Welke bijbelvertaling is in de Gutenbergbijbel afgedrukt?
Vulgaat
De tekst is dus Latijn; de complete bijbel telt 1282 pagina's en is meestal in twee banden gebonden.
Q 10Welk jaar geldt als het officieuze geboortejaar van Johannes Gutenberg?
1400
Het echte geboortejaar is onbekend, maar Duitsland vierde zowel in 1900 als in 2000 een Gutenbergjaar.
Q 11Welk museum in Antwerpen bezit een exemplaar van de 36-regelige Gutenbergbijbel?
Museum Plantin-Moretus
Deze tweede uitgave uit 1458-1460 is veel zeldzamer: er zijn slechts dertien exemplaren van bekend.
Q 12Wat moest in een Gutenbergbijbel na het drukken nog met de hand worden aangebracht?
Initialen en verfraaiingen
Toch kon zo'n gedrukte bijbel de helft goedkoper zijn dan een traditioneel handschrift.
Q 13Van wat voor boek mocht het drukwerk van Johannes Gutenberg niet te onderscheiden zijn?
Handgeschreven codex
Q 21Waarvan waren de patriciërs in het Mainz van Gutenbergs jeugd vrijgesteld?
Belastingen
Dat voorrecht stak de gilden, die bovendien meer vertegenwoordiging in de stadsraad eisten.
Q 22Welke vorstenfamilie bezat ooit de Gutenbergbijbel die nu in Genève te zien is?
Romanovs
Het Sovjet-bewind verkocht de twee delen in 1931 aan een Londense firma; ze zitten in een 19e-eeuwse band en er ontbreekt maar één pagina.
Q 23Welk schoolboek drukte Gutenberg in hetzelfde lettertype als zijn allereerste drukwerk?
Latijnse grammatica
Na dit vroege werk en enkele kalenders begon hij aan zijn hoofdwerk, de bijbel.
Dat vroeg om grote precisie: matrijzen moesten bij elkaar passen en zo zijn uitgelijnd dat alle letters op één lijn stonden.
Q 14Hoeveel exemplaren van de Gutenbergbijbel zijn er vermoedelijk gedrukt?
180
De meeste werden op papier gedrukt; slechts dertig exemplaren kwamen op het waardevollere perkament.
Q 15Wie stelde Johannes Gutenberg als helper aan tijdens het drukken van zijn bijbel?
Peter Schöffer
Deze helper stichtte later samen met Gutenbergs geldschieter een concurrerende drukkerij.
Q 16Waarom kunnen drukwerken slechts indirect aan Johannes Gutenberg worden toegeschreven?
Hij vermeldde nergens zijn naam
Ook tijdgenoten van hem worden weleens als uitvinder van de boekdrukkunst genoemd.
Q 17In welk metaal sloeg men bij Gutenberg de stalen stempel om een matrijs te krijgen?
Koper
De stempels zelf waren in staal gesneden letters; uit de matrijs werden daarna de losse letters gegoten.
Q 18Welke twee groepen raakten na 1420 in Mainz in een strijd die Gutenbergs familie verdreef?
Patriciërs en gilden
Johannes was de jongste van drie kinderen uit het tweede huwelijk van zijn vader, Friele Gensfleisch zur Laden.
Q 19Welke Duitse stad bewaart de perkamenten Gutenbergbijbel die op een UNESCO-lijst staat?
Göttingen
Het boek ligt in de Nedersaksische Staats- en Universiteitsbibliotheek en staat sinds 2001 op de Werelderfgoedlijst voor documenten.
Q 20Waaraan ontleenden patricische families in het Mainz van Gutenberg hun familienaam?
Het eigen herenhuis
Zo kwam de familie Gensfleisch aan haar naam; later verwerkte ze ook het Hof zum Gutenberg erin.
Q 24In welk jaar keerde Gutenberg naar Mainz terug om er een drukkerij in te richten?
1447
Hij leende er geld voor; het eerste dat van zijn pers kwam, was een gedicht.
Q 25Wat stond er in de kalender die Johannes Gutenberg voor het jaar 1448 drukte?
Astronomische voorspellingen
De kalender was gezet in een nieuw, harmonischer lettertype dan zijn eerdere drukwerk.
Q 26In welke Hessische plaats vestigde Gutenbergs familie zich eerst na het vertrek uit Mainz?
Eltville
De familie bleef er niet lang: rond 1430 verhuisde ze opnieuw naar een andere stad.
Q 27Welk gedicht was het eerste product van Gutenbergs drukkerij in Mainz?
Weltgericht
Hij richtte die drukkerij in met geleend geld, kort na zijn terugkeer in de stad.
Q 28Welk omvangrijk werk van Johannes de Balbus drukte Gutenberg rond 1460?
Catholicon
Het geld voor deze omvangrijke incunabel bracht hij bijeen met de uitgave van twee kleinere boeken.
Q 29Aan de westelijke rand van welk mare op de Maan ligt de krater Gutenberg?
Fecunditatis
Het gaat om een verweerde krater; de naam werd aanvankelijk als Guttemberg genoteerd.
Q 30Van welke Duitse selenograaf is de benaming Gutenberg op de Maan afkomstig?
Johann Heinrich von Mädler
De Maan is niet de enige plek met zijn naam: Mainz heeft ook een Gutenberg-Museum.