Met AI in het Nederlands gemaakt op basis van onze Engelse quiz; de bronnen verwijzen naar de Nederlandse Wikipedia.
Plutonium is het scheikundige element met atoomnummer 94: een zilverwit metaal dat in 1940 in een cyclotron werd ontdekt en daarna lang geheim bleef. Deze quizvragen gaan over de naam en de ontdekking, de productie in kernreactoren, het gebruik in kernwapens, kerncentrales en ruimtesondes, en over de isotopen en de risico's voor de gezondheid. Van makkelijk tot pittig: test hoeveel je weet over een van de beruchtste elementen uit het periodiek systeem.
Alle 30 vragen met antwoorden en uitleg. Speel de quiz
Q 01Welk symbool heeft het scheikundige element plutonium?
Pu
Het element heeft atoomnummer 94 en is in zuivere vorm een zilverwit metaal.
Q 02Naar welk hemellichaam is het element plutonium genoemd?
Pluto
Toen de naam werd gekozen gold dat hemellichaam nog als planeet; met de planeet zelf heeft het element verder niets te maken.
Q 03Welk element vlak vóór plutonium is naar de planeet Neptunus genoemd?
Neptunium
Uraan heet op dezelfde manier naar Uranus; de naamgeving van element 94 zette die traditie voort.
Q 04Welke ziekte kan ingeademd plutoniumstof na jaren tot tientallen jaren veroorzaken?
Longkanker
Zelfs zeer kleine hoeveelheden stof zouden daarvoor al genoeg kunnen zijn.
Q 05Welke plutoniumbom van het Manhattanproject werd daadwerkelijk ingezet?
Fat Man
Voor het plutonium van deze bom werden tijdens de Tweede Wereldoorlog speciaal kernreactoren gebouwd.
Q 06Waarin schuilt het grootste gevaar van plutonium voor de gezondheid?
Stralingstoxiciteit
Vooral ingeademd stof is riskant: zelfs zeer kleine hoeveelheden kunnen jarenlang schade aanrichten.
Q 07Tot welk type kernwapen behoort de plutoniumbom?
Kernsplijtwapen
Een plutoniumbom kan daarnaast als onderdeel dienen van een kernfusiewapen.
Q 08Welke rol speelt kunstmatig geproduceerd plutonium in een kernreactor?
Splijtstof
Van nature komt het element nauwelijks voor, dus het moet worden aangemaakt.
Q 09Welke aandoening kan bij grotere doses plutonium een rol spelen?
Acute stralingsziekte
Bij kleine hoeveelheden treedt de schade juist sluipend op, over een periode van jaren.
Q 10Tot welke reeks elementen behoort het zilverwitte metaal plutonium?
Actinoïden
Aan de lucht blijft het metaal niet lang zilverwit: door oxidatie verkleurt het snel.
Q 11Waardoor leveren isotopen als plutonium-238 stroom in ruimtesondes als Voyager?
Radioactief verval
Ook de sondes Galileo en Cassini kregen hun stroom op deze manier.
Q 12Welke kleur krijgt zuiver plutonium snel door oxidatie aan de lucht?
Geel
In zuivere vorm is het metaal zilverwit; die glans blijft aan de lucht maar kort behouden.
Q 13Waarom komt plutonium van nature vrijwel niet meer op aarde voor?
De isotopen vervallen te snel
Vergeleken met de leeftijd van de planeet zijn de halveringstijden van alle isotopen veel te kort.
Q 21Waarin worden zeer lage concentraties natuurlijk plutonium aangetroffen?
Uraanerts
Bijna al het overige plutonium is kunstmatig geproduceerd, vooral in kernreactoren.
Q 22Bij welk proces wordt plutonium uit bestraalde kernbrandstof gewonnen?
Opwerken
Zo kan plutonium doelbewust worden geproduceerd, of juist een ongewenst nevenproduct van een kernreactor zijn.
Q 23Welke deeltjes zendt plutonium uit, waardoor het altijd warmer aanvoelt dan de omgeving?
α-deeltjes
De warmte komt vrij doordat het element spontaan vervalt, zonder dat er iets van buitenaf voor nodig is.
Q 14Welke scheikundige was in 1940 een van de ontdekkers van plutonium in Berkeley?
Glenn Seaborg
De ontdekkers beschoten uraan met deuterium in een cyclotron; de vondst bleef lang geheim vanwege de militaire toepasbaarheid.
Q 15In welk jaar lanceerde NASA het Marsvoertuig Curiosity?
2011
Het voertuig haalt zijn energie uit een verbeterd soort radio-isotopengenerator, de MMRTG.
Q 16Met welk metaal wordt de chemische giftigheid van plutonium vergeleken?
Lood
Chemisch gezien is plutonium ongeveer even giftig als andere zware metalen.
Q 17Welk ruimtevaartprogramma liet op de Maan apparatuur achter die op een RTG draaide?
Apollo
Dezelfde soort generator voorziet ook verre ruimtesondes als Voyager en Galileo van stroom.
Q 18In welk Aziatisch land staat naast China een opwerkingsfabriek voor kernbrandstof?
Japan
Ook Engeland, Frankrijk en Rusland hebben zulke fabrieken, waar plutonium uit bestraalde brandstof wordt teruggehaald.
Q 19Hoe warm kan een grote hoeveelheid plutonium door zijn eigen straling worden?
Warm genoeg om water te koken
Ook een klein stuk voelt al warmer aan dan zijn omgeving.
Q 20Wat kenmerkt een RTG als energiebron in de ruimtevaart?
Weinig vermogen, lange levensduur
Ook de apparatuur die astronauten op de Maan achterlieten, draaide op zo'n generator.
Q 24De splijting van welke isotoop levert in een kernreactor de neutronen die plutonium vormen?
Uraan-235
Kernbrandstof bestaat uit verrijkt uraan; het plutonium dat als nevenproduct ontstaat kan er later uit worden teruggewonnen.
Q 25Ruim hoeveel jaar bedraagt de halveringstijd van plutonium-239?
24.000
Plutonium-242 doet er nog veel langer over: ruim 373 duizend jaar.
Q 26Waar staat de afkorting RTG voor, de stroombron van ruimtesondes als Cassini?
Thermo-elektrische radio-isotopengenerator
Sondes als Voyager en Galileo halen hun stroom uit zo'n generator, met plutonium-238 als radioactieve isotoop.
Q 27Welk element is, ook als de straling wordt meegeteld, giftiger dan plutonium?
Radium
Plutoniumverbindingen zijn giftig, maar chemisch niet giftiger dan andere zware metalen.
Q 28In welk jaar werd de naam plutonium officieel vastgelegd?
1942
Dat gebeurde in maart van dat jaar, enige tijd na de ontdekking in Berkeley, die vanwege het militaire belang lang geheim bleef.
Q 29Welk massagetal heeft de stabielste isotoop van plutonium?
244
Die isotoop heeft een halveringstijd van ruim 80 miljoen jaar.
Q 30Hoeveel ton overtollig kernwapenplutonium beloofden de VS en Rusland elk te verwijderen?
34
Het gaat om plutonium dat door de ontmanteling van kernwapens overbodig is geworden.