Met AI in het Nederlands gemaakt op basis van onze Engelse quiz; de bronnen verwijzen naar de Nederlandse Wikipedia.
De Spaanse Inquisitie moest vanaf de vijftiende eeuw de katholieke orthodoxie in Spanje bewaken. Ze vervolgde bekeerde joden, later ook protestanten, en werd pas in de negentiende eeuw afgeschaft. Deze quiz gaat over het ontstaan, de edicten, de processen, de martelmethoden en de straffen, en over de cijfers waarmee historici het beeld van de zwarte legende hebben bijgesteld. Van makkelijke instapvragen tot vragen voor echte geschiedeniskenners.
Alle 30 vragen met antwoorden en uitleg. Speel de quiz
Q 01Welk gebied in Zuid-Spanje stond tot 1492 nog onder Arabische heerschappij?
Granada
Delen van het zuiden van het Iberisch Schiereiland hadden een grote moslimbevolking, terwijl in de grote steden veel joden woonden.
Q 02Onder welke naam is de potro, waarop het lichaam werd uitgerekt, beter bekend?
pijnbank
Dit was het meest gebruikte martelwerktuig van de Spaanse Inquisitie; het veroorzaakte hevige pijn en soms verminking.
Q 03Uit welk land kwam naast de Nederlanden protestantse propaganda over de Inquisitie?
Engeland
Mede door die propaganda en de geheimzinnigheid rond de rechtbanken is het aantal slachtoffers van de Spaanse Inquisitie zwaar overschat.
Q 04Wie schreef, net als Deza en Valdés, Instrucciones met procedures voor de Spaanse Inquisitie?
Torquemada
Alle drie waren Inquisiteur-Generaal; bij haar werk was de Inquisitie bovendien gebonden aan het kerkrecht van de Rooms-katholieke kerk.
Q 05Waarvoor diende marteling bij de Spaanse Inquisitie altijd, in plaats van als straf?
een bekentenis verkrijgen
Een notulist legde de afgelegde verklaringen vast, samen met de duur en aard van de martelingen, en de Inquisitie beschouwde ze als geldig.
Q 06Op welke dag las de inquisiteur na de mis het Edict van Genade voor?
zondag
In het edict werden de verschillende ketterijen uitgelegd en werden alle gelovigen opgeroepen om bij het tribunaal 'hun geweten te ontlasten'.
Q 07In welk jaar richtten de Reyes Católicos de Spaanse Inquisitie op?
1478
Het instituut moest de katholieke orthodoxie handhaven en stond onder directe leiding van de Spaanse monarchie.
Q 08Welke instantie benoemde de grootinquisiteur van de Spaanse Inquisitie?
kroon
Voor de benoeming was wel goedkeuring van de paus nodig; ook voor behoorlijk wat andere zaken had de Inquisitie toestemming van Rome nodig.
Q 09Hoe werden de 'judeoconversos' in het vijftiende-eeuwse Spanje ook wel genoemd?
nieuwe christenen
Deze sociale groep werd met wantrouwen bekeken door zowel joden als christenen, maar kon banen bekleden die voor joden verboden waren.
Q 10Over wie had de Spaanse Inquisitie als kerkelijke rechtbank in beginsel alleen zeggenschap?
gedoopte christenen
In de loop van haar geschiedenis werd die jurisdictie soms uitgebreid tot bijna alle onderdanen van de koning van Spanje.
Q 11Hoe heetten de joodse wijken in grote Spaanse steden als Valladolid en Barcelona?
juderías
Valladolid was destijds de hoofdstad van Castilië; in de grote steden leefden grote joodse populaties geconcentreerd bijeen.
Q 12Naar welk rijk trok volgens de atlas van Martin Gilbert de grootste groep Iberische Joden?
Osmaanse Rijk
Het ging om 90.000 personen; in de atlas wordt dit rijk Turkije genoemd.
Q 13Welke denker had aanhangers onder Spaanse intellectuelen die de Inquisitie op het spoor kwam?
Erasmus
De Inquisitie ontdekte hen tijdens processen tegen een mystieke sekte in Guadalajara en Valladolid, waarbij niemand ter dood werd veroordeeld.
Q 21Hoeveel Joden verlieten volgens de moderne schatting van Henry Kamen ongeveer Spanje?
40.000
Tijdgenoten noemden veel hogere aantallen: Juan de Mariana sprak van zo'n 800.000 gevluchte Joden, Isaac Abrabanel van 300.000.
Q 22Bij welke martelmethode van de Inquisitie werd de ondervraagde aan zijn armen opgehangen?
garrucha
Deze methode is algemeen bekend als strappado; aan de voeten werden gewichten bevestigd, waarna men de verdachte ophees en weer een stuk liet vallen.
Q 23Tot welk aandeel van alle inquisitieprocessen daalden de processen tegen conversos na 1530?
3%
In de eerste decennia van de Spaanse Inquisitie was de vervolging van conversos het intensiefst; in de 18e eeuw nam het aantal processen tegen hen opnieuw sterk af.
Q 14Tegen welke ketters in Zuid-Frankrijk was het pauselijk decreet Ad Abolendam gericht?
Albigenzen
Paus Lucius III vaardigde het decreet aan het einde van de twaalfde eeuw uit; de naam betekent 'met het doel af te schaffen'.
Q 15Naar Portugal en welk ander land emigreerden de Joden uit Castilië voornamelijk?
Marokko
De Joden uit het Koninkrijk Aragón trokken volgens Henry Kamen juist vooral naar christelijke buurlanden.
Q 16Hoeveel Spaanse Joden emigreerden volgens de atlas van Martin Gilbert naar Holland?
25.000
Volgens dezelfde atlas trokken 10.000 Joden naar Frankrijk en 5.000 naar Amerika; 20.000 stierven onderweg op zoek naar een nieuwe woonplaats.
Q 17Wat werd bij de martelmethode toca in de mond van de ondervraagde gebracht?
doek
Daarover werd water gegoten, waardoor de verdachte het gevoel kreeg te zullen verdrinken; de methode heet ook wel waterfoltering of waterboarding.
Q 18Hoeveel protestanten zijn er waarschijnlijk in totaal door de Spaanse Inquisitie berecht?
enkele honderden
Er waren maar weinig protestanten in Spanje; wie van antikerkelijke gevoelens werd verdacht, kreeg vaak die beschuldiging zonder daadwerkelijk protestants te zijn.
Q 19In juni van welk jaar werden in Spaanse steden honderden joden bij pogroms omgebracht?
1391
Ook in steden als Córdoba, Valencia en Barcelona was het aantal slachtoffers erg hoog; een van de gevolgen was de massale bekering van joden.
Q 20In welke stad, naast Valladolid, pakte de Inquisitie tussen 1558 en 1562 lutheranen aan?
Sevilla
Het ging om twee protestantse gemeenschappen; sommige openbare ceremonies na de processen werden bijgewoond door leden van de koninklijke familie.
Q 24In welk jaar berechtte de Inquisitie in Córdoba voor het laatst iemand wegens cryptojodendom?
1818
De laatste beklaagde was een zekere Manuel Santiago Vivar; al in de 18e eeuw was het aantal processen tegen conversos sterk verminderd.
Q 25Wie onderzochten na een aangifte of er volgens de Spaanse Inquisitie sprake was van ketterij?
calificadores
Oordeelden zij dat het om ketterij ging, dan werd de beschuldigde gevangengezet; vaak zat die echter al vóór dit onderzoek in preventieve hechtenis.
Q 26Welke aartsdeken van Écija wakkerde eind veertiende eeuw met preken het antisemitisme aan?
Ferrant Martínez
De golf van antisemitisme rees in enkele plaatsen in Spanje op, na een middeleeuwse periode van redelijk vreedzame religieuze co-existentie.
Q 27Hoe heetten de experts in theologie of canoniek recht bij het slotoverleg van de Inquisitie?
consultores
Zij overlegden na afloop van het proces met de inquisiteurs en een vertegenwoordiger van de bisschop; het oordeel moest unaniem zijn.
Q 28Hoeveel inquisitieprocessen uit 1560–1700 staan in het Historisch Archief van Spanje?
49.092
Gustav Henningsen en Jaime Contreras bestudeerden deze gegevens: 933 verdachten, 1,9% van het totaal, werden tot de brandstapel veroordeeld.
Q 29In welke plaats werd in 1588 een groep cryptojoden ontdekt, wat de vervolging deed opleven?
Quintanar de la Orden
Cryptojoden hadden zich onder druk christelijk laten dopen, maar leefden in het geheim nog de regels van het jodendom na.
Q 30Welke term gold bij de Spaanse Inquisitie voor het aanvoeren van een getuige à decharge?
abonos
De andere mogelijkheid voor de beschuldigde was het aantonen van de ongeloofwaardigheid van de aanklagende getuigen.