Met AI in het Nederlands gemaakt op basis van onze Engelse quiz; de bronnen verwijzen naar de Nederlandse Wikipedia.
Stikstof is overal: het gas vormt het grootste deel van de lucht die we inademen en zit in elk eiwit. Toch reageert het element zelf maar moeizaam met andere stoffen. Deze quiz gaat over de ontdekking en de naam van stikstof, over ammoniak en kunstmest, over het Haber-Boschproces en over toepassingen van het gas en van vloeibare stikstof. Ook de gevolgen voor natuur, milieu en gezondheid komen aan bod.
Alle 30 vragen met antwoorden en uitleg. Speel de quiz
Q 01Voor hoeveel procent bestaat de aardatmosfeer uit stikstofgas?
78
Het grootste deel van de rest is zuurstofgas: dat maakt 21% van de ingeademde lucht uit.
Q 02Welke huidaandoening wordt 'aangestipt' met vloeibare stikstof?
Wratten
Zo'n ingreep heet een cryogene behandeling. Ook cellen worden met de ijskoude vloeistof ingevroren.
Q 03Bij welke activiteit komt in Nederland vooral de stikstofverbinding ammoniak vrij?
Veeteelt
Stikstofoxiden komen juist vooral uit de uitlaat van het wegverkeer en uit de industrie.
Q 04Welk atoomnummer heeft het element stikstof?
7
Het symbool N komt van de Latijnse naam van het element: nitrogenium.
Q 05Met welk gas reageert stikstof in het Haber-Boschproces tot ammoniak?
Waterstof
De reactie verloopt bij hoge temperatuur en hoge druk; uit de ammoniak wordt onder meer kunstmest gemaakt.
Q 06In de vorm van welke verbinding draagt stikstof bij aan het broeikaseffect?
Lachgas
Te veel stikstof kan daarnaast leiden tot verzuring van bodems.
Q 07Welke bouwstenen van eiwitten maakt een plant aan met stikstof uit nitraat?
Aminozuren
Als basis voor die aanmaak gebruikt de plant glucose.
Q 08Welk gevaar voorkomt men door meelsilo's met grote hoeveelheden stikstof te vullen?
Stofexplosies
Omdat het gas tamelijk inert is, wordt het op grote schaal als beschermend gas gebruikt.
Q 09Welke chemicus bracht in juli 1909 de synthese van ammoniak in een laboratorium tot stand?
Fritz Haber
Vier jaar later kon ammoniak op grote schaal en economisch rendabel worden geproduceerd.
Q 10Hoe heet het proces waarbij bodembacteriën stikstof uit de atmosfeer in de bodem vastleggen?
Stikstoffixatie
Het nitraat dat van nature in de grond zit, danken planten aan symbiotische bacteriën die dit kunnen.
Q 11Welke reactie moet stikstof als beschermend gas bij het smelten van staal voorkomen?
Oxidatie
Het gas is tamelijk inert en beschermt zo ook de productie van geïntegreerde schakelingen en geneesmiddelen.
Q 12In welke groep van het periodiek systeem staat het niet-metaal stikstof?
15
De groep is naar het element zelf genoemd: de stikstofgroep.
Q 13Wie ontdekte in 1772 het gas stikstof?
Daniel Rutherford
Rond dezelfde tijd bestudeerden ook Scheele, Cavendish en Priestley de stikstof in de atmosfeer.
Q 14Welke plantengroep, met soja en boon, leeft in symbiose met stikstofbindende bacteriën?
Q 21Welk zuur vormt samen met salpeterzuur het mengsel koningswater?
Zoutzuur
Het mengsel is zo reactief dat het zelfs goud, de 'koning der metalen', in oplossing doet gaan.
Q 22Welk chemiebedrijf maakte de productie van ammoniak op grote schaal economisch rendabel?
BASF
Ingenieur Carl Bosch speelde daarbij binnen het bedrijf een essentiële rol.
Q 23Hoeveel procent van de jaarlijks geproduceerde ammoniak gaat naar stikstofkunstmest?
80
Die kunstmest heeft de vorm van ammoniumnitraat, ureum en watervrije ammoniak.
Q 24Onder welke Latijnse naam kenden middeleeuwse alchemisten salpeterzuur?
Vlinderbloemigen
De micro-organismen zitten in de wortelknolletjes op de plantenwortels.
Q 15Met welke afkorting wordt vloeibare distikstof aangeduid?
LN2
Overklokkers gebruiken de vloeistof om bij computerhardware zeer hoge kloksnelheden te halen.
Q 16Wat beoogt de Europese Nitraatrichtlijn in heel Europa te beschermen?
Waterkwaliteit
De richtlijn moet voorkomen dat nitraten uit agrarische bronnen het grond- en oppervlaktewater verontreinigen.
Q 17Welke naam koos Lavoisier in 1789 voor stikstof, uit het Grieks voor 'niet' en 'leven'?
Azote
De naam omschrijft het deel van de lucht dat niet in te ademen is. 'Principe nitrigène' vond hij een even goede keuze.
Q 18Wat ontstaat wanneer stikstofoxiden en ammoniak in de lucht met elkaar reageren?
Fijnstof
Stikstofverbindingen dragen zo bij aan luchtvervuiling in steden, die leidt tot verlies aan levensjaren.
Q 19Welk metaal dient in het Haber-Boschproces als katalysator?
IJzer
Deeltjes van het vaste metaal komen in contact met een zuurstofvrij gasmengsel, dat onder hoge druk wordt verhit.
Q 20Uit welk land importeerde Duitsland zijn nitraat voordat het zelf ammoniak ging maken?
Chili
Het ingevoerde nitraat staat bekend als chilisalpeter; de aanvoer ervan werd door de oorlog onzeker.
Aqua fortis
De naam betekent 'sterk water'. Het zuur werd afgeleid van salpeter, een stikstofverbinding die al in de oudheid bekend was.
Q 25Hoeveel stabiele isotopen heeft stikstof?
Twee
Het zijn 14N en 15N. De isotoop 15N is vrij zeldzaam: slechts 0,36% van het natuurlijke element bestaat eruit.
Q 26Welke stikstofverbinding is bijna even hard als diamant?
Boornitride
De stof heeft een variant van de diamantstructuur en blijft tot bijzonder hoge temperaturen stabiel.
Q 27Vanaf welk jaar komt het woord stikstof in het Nederlands voor?
1793
Het woord is vermoedelijk overgenomen van het Duitse Stickstoff, dat twee jaar eerder was bedacht.
Q 28Met de zouten van welke groep elementen heeft de chemie van cyaniden overeenkomsten?
Halogenen
Het cyanide-ion vormt zouten met vele metalen; cyaniden zijn bijzonder giftige stikstofverbindingen.
Q 29Welk ouder proces verbruikte vier keer zoveel energie als het Haber-Boschproces?
Birkeland-Eydeproces
Dankzij dat veel lagere energieverbruik werd de industriële productie van ammoniak economisch rendabel.
Q 30Bij welke techniek wordt isotopenvervanging door 15N toegepast, naast infraroodspectra?
NMR
Het gaat daarbij om het ontrafelen van spectra van organische en biologische verbindingen.