Met AI in het Nederlands gemaakt op basis van onze Engelse quiz; de bronnen verwijzen naar de Nederlandse Wikipedia.
Een supernova is de spectaculaire explosie van een ster, die daarbij korte tijd even helder kan stralen als een heel sterrenstelsel. In de Melkweg is het een zeldzaam schouwspel. Deze quiz gaat over de beroemde supernova's uit de geschiedenis, de indeling in typen en wat er in het binnenste van een zware ster gebeurt vlak voor de klap. Van makkelijke weetjes tot vragen voor echte sterrenkundeliefhebbers: test wat je weet over ontploffende sterren.
Alle 30 vragen met antwoorden en uitleg. Speel de quiz
Q 01Wat blijft er na een supernova over als de massa te groot is voor een neutronenster?
Zwart gat
Zo'n object is zo zwaar en dicht dat zelfs licht niet aan de zwaartekracht ervan kan ontsnappen.
Q 02Wat betekent het woord nova, waarvan de naam supernova is afgeleid?
Nieuwe ster
De naam verwijst naar de enorme helderheidstoename: een hemellichaam dat eerst nauwelijks zichtbaar was, kan een tijdlang de hemel domineren.
Q 03Hoe worden de allersterkste supernovae genoemd?
Hypernova
Een exploderende ster vlamt op met de lichtkracht van honderden miljoenen tot meer dan een miljard zonnen.
Q 04Met welke groente wordt de gelaagde opbouw van een ster vlak voor de supernova vergeleken?
Ui
Van buiten naar binnen volgen onder meer lagen met koolstof, neon en zuurstof elkaar op, met de zwaarste elementen in het midden.
Q 05Welke nevel is het overblijfsel van de supernova die in het jaar 1054 werd gezien?
Krabnevel
De lagen die een ster bij de explosie afstoot, worden na enkele jaren voor telescopen zichtbaar als een zich uitbreidende nevelvlek.
Q 06Welk soort ster in een dubbelstersysteem kan uitgroeien tot een supernova van type Ia?
Witte dwerg
De andere typen, Ib, Ic en II, zijn het natuurlijke levenseinde van zware sterren.
Q 07In welk jaar werd voor het laatst een supernova in onze eigen Melkweg waargenomen?
1604
Dat was nog net vóór de uitvinding van de telescoop. Zulke explosies zijn zeldzaam: in 2000 jaar zijn er in de Melkweg minder dan tien gezien.
Q 08In welk sterrenstelsel werd in 1885 een supernova gezien, later SN 1885A genoemd?
Andromedastelsel
Pas in de jaren 1930 maakte Edwin Hubble duidelijk hoe ver dat stelsel staat, en dus hoe helder de explosie moet zijn geweest.
Q 09Vanaf ongeveer hoeveel zonsmassa's eindigt een ster haar leven als supernova?
Acht
Bij zo'n zware ster explodeert de buitenste schil als gevolg van een implosie van het binnenste.
Q 10Hoe heet de grafiek die het verloop van de helderheid van een supernova in de tijd toont?
Lichtkromme
Tot de jaren 60 was dit het belangrijkste criterium voor de indeling; tegenwoordig kijkt men in de eerste plaats naar het optisch spectrum.
Q 11Een supernova op de plek van welke ster, 8,6 lichtjaar ver, zou de volle maan overstralen?
Sirius
Zou zo'n explosie op de plaats van de zon plaatsvinden, dan zou de aarde verdampen.
Q 12Welk element ontbreekt in het spectrum van een supernova van type I?
Waterstof
Bij type I duurt het helderheidsmaximum een maand of iets korter; daarna neemt de helderheid heel regelmatig af.
Q 13Wat zou je volgens onderzoekers midden in de nacht kunnen doen als Eta Carinae explodeert?
Een boek lezen
Voor de aarde zou zo'n explosie volgens de wetenschappers geen gevaar opleveren.
Q 21Op hoeveel lichtjaar van de aarde staat de ster Eta Carinae?
8.000
Dat is veel dichterbij dan SN 2006gy, die op 240 miljoen lichtjaar stond en een voorloper van vergelijkbare massa had.
Q 22Van welk element is een supernova van type Ic, anders dan type Ib, ontdaan?
Helium
Geschat wordt dat bij type Ib ongeveer één zonsmassa wordt uitgestoten, dat is 15 tot 25% van de massa van de ster.
Q 23In welk Chinees geschiedwerk staat de oudste melding van een supernova, uit het jaar 185?
Boek van de Late Han
De melding dateert van 7 december 185 en is afkomstig van een aantal Chinese astronomen.
Q 14Wat geeft de letter C aan in de supernovanaam SN 2003C?
Derde ontdekking van dat jaar
De eerste 26 supernovae van een jaar krijgen een hoofdletter van A tot Z; daarna volgen combinaties van kleine letters, zoals aa en ab.
Q 15Het statische heelal van welke Griekse denker kwam door de supernova van 1572 onder vuur?
Aristoteles
In dat wereldbeeld was alles voorbij de maan en de planeten onveranderlijk; een plots opduikend hemellicht was een sterk tegenargument.
Q 16Welk element heeft de stabielste atoomkern in de natuur?
IJzer
Bij kernreacties tussen zulke kernen komt daarom geen energie vrij: ze kosten juist energie, wat de instorting van een sterkern verergert.
Q 17Welke deeltjes voeren het grootste deel van de energie af uit een imploderende sterkern?
Neutrino's
Ze hebben vrijwel geen wisselwerking met andere materie en verlaten de ster daardoor binnen enkele seconden ongehinderd.
Q 18In welk jaar verscheen de helderste supernova die ooit is waargenomen?
1006
Chinese en Arabische astronomen beschreven deze explosie in detail.
Q 19Waarvoor staat de letter P in het supernovatype II-P?
Plateau
Bij dit type blijft de helderheid drie maanden hoog en gaat ze pas daarna duidelijk dalen.
Q 20Tot welke snelheid, in kilometer per seconde, schiet een supernova gas de ruimte in?
10.000
De bewegingsenergie van dat uitgestoten gas is dertig keer zo groot als alle energie die in de vorm van straling vrijkomt.
Q 24Welk aandeel van alle supernovae is naar schatting van type II?
60%
Type Ia en type Ib/c zijn elk goed voor naar schatting een vijfde; type Ia wordt wel het vaakst gezien, omdat het gemiddeld vijf keer zo helder is.
Q 25Welke neutronenster werd in 1968 als eerste in verband gebracht met een supernovarest?
Vela-pulsar
Een neutronenster is een klein, superzwaar lichaam dat na de explosie kan achterblijven en als pulsar waarneembaar is.
Q 26Welk radioactief isotoop ontstaat bij de explosieve kernfusie van een type Ia-supernova?
Nikkel-56
Het vervalt via kobalt-56 tot een stabiele kern; de energie die daarbij vrijkomt verhit het gas, dat daardoor fel oplicht.
Q 27Hoeveel zonsmassa's telde de ster die als supernova 1987A explodeerde oorspronkelijk?
19
Daarvan zijn er 13 uitgestoten, deels al vóór de eigenlijke uitbarsting door een sterke sterrenwind.
Q 28Om de hoeveel dagen halveert de radioactiviteit van kobalt-56 na een type Ia-supernova?
77
In bijna precies dezelfde periode neemt ook de helderheid van de explosie met de helft af: het licht komt van radioactief verval.
Q 29Hoeveel supernovae werden er in 2005 ontdekt, met SN 2005nc als laatste van dat jaar?
367
Sinds 2000 worden er elk jaar honderden ontdekt; na de eerste 26 krijgen ze twee kleine letters in hun naam.
Q 30In welk sterrenbeeld ontplofte in mei 2007 de supernova 2007ck?
Hercules
Kort daarna, op 4 juni 2007, zagen astronomen in hetzelfde sterrenstelsel een tweede explosie, van het type Ia; dat is hoogst ongewoon.