Met AI in het Nederlands gemaakt op basis van onze Engelse quiz; de bronnen verwijzen naar de Nederlandse Wikipedia.
Temperatuur geeft aan hoe warm of koud iets is. Natuurkundig is het een maat voor de beweging van atomen en moleculen, van het absolute nulpunt tot gloeiend heet plasma. Deze quiz gaat over temperatuurschalen als Celsius, Fahrenheit en Réaumur, over de geschiedenis van de thermometer en over de soorten thermometers die er bestaan. Test wat je weet over kookpunten, ijkpunten en de mensen die het meten van warmte mogelijk maakten.
Alle 30 vragen met antwoorden en uitleg. Speel de quiz
Q 01Wat gaan atomen en moleculen doen wanneer een stof warmer wordt?
Harder trillen
In gassen en vloeistoffen gaan de deeltjes daarbij ook tegen elkaar botsen.
Q 02Wat doen atomen en moleculen bij het absolute nulpunt vrijwel?
Stilliggen
Helemaal roerloos zijn ze niet: de zogeheten nulpuntsbeweging blijft altijd over.
Q 03Hoe heet de faseovergang van vloeibaar naar gasvormig?
Verdamping
Veel stoffen doorlopen bij stijgende temperatuur zulke overgangen: ijs wordt eerst water en daarna waterdamp.
Q 04Op welk verschijnsel berust de werking van een vloeistofthermometer?
Uitzetting
De vloeistof zit in een glazen reservoir en stijgt bij warmte in een dunne glazen buis met een schaalverdeling ernaast.
Q 05Met welke temperatuur in °C komt het absolute nulpunt overeen?
−273,15
Lager kan niet: het is het laagste punt op de thermodynamische temperatuurschaal en in experimenten wordt het alleen zeer dicht benaderd.
Q 06Welke eenheid van temperatuur schrijft het eenhedenstelsel SI voor?
Kelvin
In de wetenschap wordt de absolute temperatuur in deze eenheid uitgedrukt, met als symbool de hoofdletter K.
Q 07Wat doet een bimetaal wanneer de temperatuur verandert?
Kromtrekken
De twee op elkaar gelaste of gesoldeerde strips metaal zetten niet even sterk uit; eenvoudige kamerthermostaten werken zo.
Q 08Van welke eigenschap van deeltjes is temperatuur natuurkundig gezien een maat?
Bewegingsenergie
Het gaat om de gemiddelde, chaotische beweging van de moleculen én van de atomen binnen die moleculen.
Q 09Hoe verandert het kookpunt van water wanneer de luchtdruk lager wordt?
Daalt mee
Omgekeerd kookt water onder hogere druk pas bij een hogere temperatuur.
Q 10Tot welke temperatuur in °C loopt het bereik van een normale koortsthermometer?
42
De schaal begint pas bij 35 °C: het bereik is gering, maar de nauwkeurigheid groot.
Q 11Hoeveel aggregatietoestanden zijn er, plasma en bose-einsteincondensaat meegerekend?
Vijf
Het bose-einsteincondensaat ontstaat alleen extreem dicht bij het absolute nulpunt; de bekendste drie toestanden zijn vast, vloeibaar en gas.
Q 12Welke vloeistof wordt in moderne vloeistofthermometers gebruikt?
Gekleurde alcohol
Ook andere organische vloeistoffen kunnen dienstdoen; van oudsher was kwik een veelgebruikte vulling.
Q 13Bij ongeveer welke luchtdruk in millibar kookt water bij 100 °C?
1000
Smelt- en kookpunten hangen af van de luchtdruk; een millibar is daarbij even groot als een hectopascal.
Q 21Welk beroep had de Zweed Anders Celsius, naar wie de Celsiusschaal is genoemd?
Astronoom
Hij legde zijn schaal in 1742 vast met twee vaste punten: bevriezend water en kokend water.
Q 22Waarvoor wordt een gasthermometer voornamelijk gebruikt?
Andere thermometers kalibreren
Dit type is het nauwkeurigst en gevoeligst, maar moeilijk in het gebruik; als regel bevat het waterstof, helium of stikstof.
Q 23Op de wet van welke geleerde berust de werking van de Galileo-thermometer?
Archimedes
Het is een van de vele typen thermometer, naast onder meer de vloeistof-, de bimetaal- en de infraroodthermometer.
Q 14Hoeveel K is een temperatuur van 25 °C?
298,15
Een absolute temperatuur krijgt geen gradenteken en ook het woord graden hoort er niet bij, anders dan bij Celsius en Fahrenheit.
Q 15Uit welk mengsel bestaat plasma?
Losse atoomkernen en elektronen
Deze toestand treedt alleen op bij extreem hoge temperaturen, waarbij atomen volledig geïoniseerd zijn.
Q 16Hoe heet een van de eerste instrumenten waarmee temperatuurmetingen werden gedaan?
Thermoscoop
Het instrument geldt als het prototype van een thermometer die met gas werkt.
Q 17Wat bepaalt de laagste temperatuur die een vloeistofthermometer kan meten?
Smeltpunt
Met kwik als vulling kom je daardoor niet verder dan ongeveer −39 °C.
Q 18Welk woord is een synoniem voor thermische ontleding?
Pyrolyse
De bewegingen van de atomen worden dan zo hevig dat de chemische bindingen in een molecuul kapotgaan.
Q 19Welke eigenschap van uitgestraald infrarood neemt toe naarmate een object heter is?
Frequentie
Een infraroodthermometer meet deze straling van het object en leidt daaruit de temperatuur af.
Q 20Welk onderdeel meet de temperatuur in elektronische thermometers?
Thermistor
Het is een elektrische weerstand waarvan de grootte met stijgende temperatuur toe- of afneemt; na ijking volgt uit de gemeten weerstand de temperatuur.
Q 24Via welk kenmerk wordt de temperatuur van sterren op afstand gemeten?
Spectrum van de warmtestraling
Dezelfde methode wordt gebruikt voor andere ver weg gelegen objecten en voor zeer hete voorwerpen op aarde.
Q 25Wat gebeurt er met de kwikkolom van een koortsthermometer bij het afkoelen?
Breekt af
Dat komt door een extra dun stukje capillair onder in de stijgbuis; zo blijft de hoogste waarde staan tot de thermometer wordt afgeslagen.
Q 26Welke eigenschap van kwik is vrijwel constant over een groot temperatuurbereik?
Uitzettingscoëfficiënt
Dat is het grote voordeel van dit metaal in een thermometer; bovendien is een kolom ervan makkelijk af te lezen.
Q 27Wat begrenst naast de glassterkte de hoogste meetwaarde van een vloeistofthermometer?
Dampspanning
Een kwikthermometer komt daardoor in de praktijk niet veel hoger dan 350 °C.
Q 28Welke geleerde wilde rond het jaar 170 al temperaturen meten met een schaal?
Galenus
Bruikbare instrumenten volgden pas veel later; de vloeistofthermometer dateert van rond 1630.
Q 29Onder welke dubbele naam staat de minimum-maximumthermometer ook bekend?
Six-Bellani
Met dit instrument kunnen de laagste en de hoogste temperatuur van een dag worden vastgelegd.
Q 30Welke Franse arts vond rond 1630 de vloeistofthermometer uit?
Jean Rey
Zijn instrument toont veranderingen van de temperatuur doordat een vloeistof bij warmte meer ruimte inneemt.