Wygenerowany po polsku przez AI na podstawie naszego angielskiego quizu; źródła prowadzą do polskiej Wikipedii.
Biały karzeł to pozostałość gwiazdy o małej lub średniej masie: obiekt wielkości planety, który ma masę porównywalną ze Słońcem i powoli stygnie. Quiz sprawdza, jak takie gwiazdy powstają, co powstrzymuje je przed zapadnięciem, kto je odkrywał i co dzieje się z nimi w układach podwójnych. Sporo pytań dotyczy Syriusza B, najbliższego nam białego karła i towarzysza najjaśniejszej gwiazdy nocnego nieba.
Wszystkie 30 pytań z odpowiedziami i wyjaśnieniami. Zagraj w quiz
Q 01Z promieniem którego ciała porównywalny jest promień białego karła o masie Słońca?
Ziemi
Obiekt zapada się pod własnym ciężarem, gdy po ustaniu reakcji termojądrowych we wnętrzu spada ciśnienie promieniowania.
Q 02Czym staje się biały karzeł, gdy ostygnie tak bardzo, że przestaje być widoczny?
czarnym karłem
Wszechświat, liczący ok. 14 mld lat, jest zbyt młody, by takie obiekty zdążyły już powstać.
Q 03Z gwiazd o jakiej masie powstają białe karły po ustaniu reakcji jądrowych?
małej lub średniej
To, co zostaje po takiej gwieździe, jest niewielkie, lecz niezwykle gęste i nadal emituje promieniowanie widzialne.
Q 04Czym stają się zewnętrzne warstwy gwiazdy odrzucone przed powstaniem białego karła?
mgławicą planetarną
W jej środku pozostaje gorące jądro, zawierające często głównie tlen i węgiel.
Q 05Jaką gwiazdą musiał być Syriusz B, skoro stał się białym karłem szybciej niż Syriusz A?
masywniejszą i jaśniejszą
Dzisiejsza niższa masa tej gwiazdy jest dowodem znacznej utraty masy w toku ewolucji.
Q 06Ciśnienie jakich cząstek przeciwstawia się dalszemu zapadaniu białego karła?
elektronów
Gdy reakcje termojądrowe ustają i słabnie ciśnienie promieniowania, już tylko ciśnienie materii chroni gwiazdę przed dalszym kurczeniem.
Q 07Co dzieje się z promieniem białego karła wraz ze wzrostem jego masy?
maleje
Większa masa oznacza większą siłę grawitacyjną, której przeciwdziałać musi ciśnienie, więc materia zostaje mocniej ściśnięta.
Q 08Ile mas Słońca wynosi granica Chandrasekhara, czyli maksymalna masa stabilnego białego karła?
1,44
Cięższy obiekt tego typu nie może pozostać stabilny; do przekroczenia tej wartości dochodzi w układach podwójnych wskutek akrecji materii.
Q 09Jako supernowa jakiego typu wybucha biały karzeł po przekroczeniu granicy Chandrasekhara?
Ia
Do takiego wybuchu dochodzi w układach podwójnych, gdy biały karzeł ściąga materię z drugiego składnika układu.
Q 10Fuzja jakiego pierwiastka wywołuje na białym karle eksplozje obserwowane jako nowa?
wodoru
Paliwo dla tych termojądrowych eksplozji biały karzeł ściąga z towarzysza w układzie podwójnym.
Q 11Około ile razy słabszy od Syriusza A jest znacznie od niego gorętszy Syriusz B?
10 000
Tak nikły blask przy tak wysokiej temperaturze zdradza, że gwiazda ma bardzo małą powierzchnię.
Q 12Jakie białe karły powstają z gwiazd o masie od 0,08 do 0,4 masy Słońca?
helowe
Tak lekkie gwiazdy nie osiągają w trakcie ewolucji warunków wystarczających do zapłonu kolejnego paliwa w reakcjach syntezy termojądrowej.
Q 13Który niemiecki astronom wywnioskował w 1844 roku, że Syriusz ma gwiazdę towarzyszącą?
Friedrich Wilhelm Bessel
Doszedł do tego, analizując obserwacje ruchu własnego Syriusza z lat 1833–1844.
Q 21Ile lat trwa jeden obieg Syriusza B wokół Syriusza A?
50,1
Orbita jest eliptyczna, a sam biały karzeł ma średnicę nieco mniejszą od średnicy naszej planety.
Q 22Kto w 1926 roku wytłumaczył ogromną gęstość białych karłów, sięgając po nową statystykę?
Ralph Fowler
Zastosował statystykę Fermiego-Diraca, opracowaną zaledwie kilka miesięcy wcześniej.
Q 23Jaką część materii utracił Syriusz B przez intensywny wiatr gwiazdowy?
80%
Gwiazda rozpoczęła życie na ciągu głównym jako błękitna gwiazda typu B3–B5 o masie 5–7 mas Słońca.
Q 24Jakim symbolem oznacza się typ widmowy białych karłów o atmosferze wodorowej?
Q 14Jaką temperaturę powierzchniową ma w przybliżeniu Syriusz B?
25 000 K
Mimo tak gorącej powierzchni gwiazda świeci znacznie słabiej niż Syriusz A, więc jej powierzchnia musi być bardzo mała.
Q 15Która gwiazda była pierwszym znanym białym karłem?
40 Eridani B
Odkrył ją w 1783 roku William Herschel, na długo przed tym, zanim zrozumiano naturę tak gęstych obiektów.
Q 16Do jakich obiektów upodabnia białego karła z układu AR Scorpii emisja wiązek promieniowania?
pulsarów
Cząstki przyspiesza tam bardzo silne pole magnetyczne, a wiązka regularnie omiata towarzyszącego gwieździe czerwonego karła.
Q 17Kto odkrył bardzo słabo świecącego towarzysza Syriusza?
Alvan Graham Clark
Stało się to w 1862 roku, ale dopiero w XX wieku ustalono, jak gorąca jest powierzchnia tej niepozornej gwiazdy.
Q 18W którym roku astronomowie ustalili, że Syriusz B jest białym karłem?
1915
Okazał się wtedy dopiero drugą odkrytą gwiazdą tego typu.
Q 19W którym roku Subramanyan Chandrasekhar wyprowadził wzór na maksymalną masę białego karła?
1930
Wynik ogłosił w artykule pod angielskim tytułem „The maximum mass of ideal white dwarfs”.
Q 20Do jakiej wartości dąży promień białego karła o masie bliskiej granicy Chandrasekhara?
zera
Im bliżej tej granicy, tym mocniej grawitacja ściska gwiazdę i tym szybciej kurczą się jej rozmiary.
DA
Obiekty o atmosferze helowej zalicza się z kolei do typów DB i DO.
Q 25Emisją jakich hipotetycznych cząstek próbowano w 2008 roku wyjaśnić jasność białych karłów?
aksjonów
Chodziło o niewielką rozbieżność między obserwowaną jasnością a modelem teoretycznym; istnienia tych cząstek dotąd nie potwierdzono.
Q 26Ile mas Słońca mają gwiazdy, po których zostają białe karły z tlenem, neonem i magnezem?
4–8
Lżejsze gwiazdy, do około czterech mas Słońca, zostawiają po sobie obiekty węglowe lub węglowo-tlenowe.
Q 27Jak afrykańscy Dogonowie mieli nazywać niewidocznego gołym okiem Syriusza B?
Digitaria
Wierzenia te opisali w latach trzydziestych XX wieku francuscy etnolodzy Marcel Griaule i Germaine Dieterlen; sceptycy uważają je za niesprawdzalne.
Q 28Ile jednostek astronomicznych dzieli Syriusza A i Syriusza B w apocentrum orbity?
31,5
W perycentrum gwiazdy zbliżają się do siebie na 8,1 jednostki astronomicznej.
Q 29Obserwacje czego pozwoliły stwierdzić, że niektóre białe karły mają pola magnetyczne?
polaryzacji promieniowania
Natężenia tych pól sięgają od 2000 do miliarda gausów.
Q 30W jakiej potędze gęstości rośnie ciśnienie w skrajnie relatywistycznym białym karle?
4/3
W tym przypadku cząstki gazu poruszają się z prędkościami bliskimi prędkości światła w próżni.