Wygenerowany po polsku przez AI na podstawie naszego angielskiego quizu; źródła prowadzą do polskiej Wikipedii.
Zegar to przyrząd do ciągłego pomiaru i wskazywania czasu. Jego historia prowadzi od cienia rzucanego przez Słońce i przepływu wody, przez mechanizmy z wahadłem, aż po kwarc i wzorce atomowe. W quizie sprawdzisz, co wiesz o budowie zegara, o wynalazcach i przełomach w dokładności, o chronometrach morskich i polskim czasie urzędowym. Nie zabrakło też pytań o najsłynniejszą wieżę zegarową Londynu oraz o przesądy związane z zegarami.
Wszystkie 30 pytań z odpowiedziami i wyjaśnieniami. Zagraj w quiz
Q 01Jaki zegar oprócz godzin pokazuje też fazy Księżyca albo pozycje ciał niebieskich?
astronomiczny
Takie mechanizmy rozbudowywano o dodatkowe przekładnie i tarcze, które przedstawiały także kalendarz albo święta ruchome.
Q 02W którym starożytnym kraju czas odmierzano za pomocą obelisków i zegarów cieniowych?
Egipt
Później rozwijano także inne przyrządy, które pozwalały dzielić dobę na mniejsze odcinki.
Q 03Jaką przewagę nad zegarami słonecznymi dawały zegary wodne?
działały nocą i przy zachmurzeniu
W świecie greckim i rzymskim rozwijano potem złożone klepsydry z dzwonkami, wskaźnikami i ruchomymi figurami.
Q 04Co w tradycji brytyjskiej miało zapowiadać zatrzymanie się zegara?
śmierć albo nieszczęście
Za zły omen uchodziło tam również wybicie niewłaściwej godziny, a nawet mówienie w czasie bicia zegara.
Q 05Która cecha wahadła decyduje przede wszystkim o okresie jego małych wychyleń?
długość
Regularność tych drgań sprawiła, że zegary z takim regulatorem przez stulecia były podstawą dokładnego pomiaru czasu w zastosowaniach stacjonarnych.
Q 06Kto był twórcą zegara wahadłowego, który w XVII wieku przyniósł duży skok dokładności?
Christiaan Huygens
Regulator tej konstrukcji poruszał się znacznie bardziej regularnie niż wcześniejsze, więc szybko trafiła ona do obserwatoriów i warsztatów.
Q 07W której kulturze podarowanie zegara bywa nietaktem, bo kojarzy się z pożegnaniem zmarłego?
chińska
Wyrażenie oznaczające taki podarunek brzmi tam podobnie do zwrotu o odprowadzaniu kogoś na ostatnią drogę, co razi zwłaszcza osoby starsze.
Q 08Który element zegara mechanicznego przekazuje energię regulatorowi i dozuje ruch przekładni?
wychwyt
Zegary kwarcowe obywają się bez niego: sygnał drgającego kryształu steruje wskazaniami za pośrednictwem układu elektronicznego.
Q 09Która firma wprowadziła w 1969 roku Astron, pierwszy seryjny kwarcowy zegarek naręczny?
Seiko
Kwarc oznaczał poprawę dokładności, mniejszą wrażliwość na położenie i łatwiejszą integrację z wyświetlaczami elektronicznymi.
Q 10Atom którego pierwiastka służy od 1967 roku do definiowania sekundy?
cez
Definicja opiera się na częstotliwości przejścia nadsubtelnego w izotopie o liczbie masowej 133.
Q 11Jak nazywa się układ o powtarzalnych drganiach, który odmierza czas w nowoczesnym zegarze?
oscylator harmoniczny
W zegarach mechanicznych tę rolę pełni zwykle wahadło albo balans, w kwarcowych rezonator kwarcowy, a w atomowych przejścia energetyczne atomów.
Q 12Jak nazywa się element zegara słonecznego, którego cień pada na skalę i wskazuje czas?
gnomon
Z tego powodu taki zegar pozostawał zależny od bezpośredniego oświetlenia i od lokalnej geometrii.
Q 13Co przejmuje rolę wahadła w zegarach przenośnych?
balans ze sprężyną włosową
Q 21Gdzie Warren Marrison i J.W. Horton zbudowali w 1927 roku wczesny zegar kwarcowy?
Bell Telephone Laboratories
Przez kolejne dekady urządzenia tego typu służyły jako bardzo dokładne wzorce częstotliwości, aż do przejścia na zegary atomowe w latach 60.
Q 22Jak w staropolszczyźnie mówiono o zegarze, o którym dziś powiemy, że „idzie”?
ciecze
To ślad dawnego wyobrażenia czasu, który „cieknie” niczym woda albo piasek w klepsydrze.
Q 23Jakie wahadło wykonuje w zegarze powolny ruch obrotowy zamiast klasycznych wychyleń?
skrętne
Takie konstrukcje ceniono za długi okres drgań i małe zapotrzebowanie na energię, choć nie stały się uniwersalnym standardem dokładności.
Taki regulator jest mniej wrażliwy na zmianę położenia urządzenia; wahadło najlepiej sprawdza się w konstrukcjach stacjonarnych.
Q 14Która instytucja utrzymuje w Polsce fizyczną realizację skali UTC, oznaczaną UTC(PL)?
Główny Urząd Miar
Ta sama instytucja udostępnia publiczną usługę synchronizacji czasu, która pozwala uzgadniać systemy komputerowe z polskim czasem urzędowym.
Q 15Jakie własności kwarcu, odkryte w XIX wieku, stały się podstawą zegarów kwarcowych?
piezoelektryczne
Rezonator z tego minerału pracuje z dużo wyższą częstotliwością niż regulatory mechaniczne, a jego sygnał można elektronicznie dzielić do impulsów sekundowych.
Q 16Który język dał polszczyźnie słowo „zegar”?
średnio-wysoko-niemiecki
Pierwotnie wyraz oznaczał urządzenie, w którym woda lub piasek przesączają się miarowo, czyli klepsydrę albo zegar wodny.
Q 17Kto przez dziesięciolecia rozwijał chronometry, sprawdzone w próbie morskiej z 1761 roku?
John Harrison
Próba wykazała błąd mniejszy niż pięć sekund po dziesięciu tygodniach, mimo kołysania i zmian temperatury.
Q 18Co opuszczano w portach o ściśle wyznaczonej porze, by marynarze mogli korygować chronometry?
kule czasu
Takie publiczne sygnały pozwalały porównać wskazania przyrządów pokładowych jeszcze przed wyjściem w morze.
Q 19W którym polskim mieście uruchomiono w 2011 roku zegar pulsarowy?
Gdańsk
Konstrukcja łączy rubidowy wzorzec częstotliwości z układem odbierającym impulsy od kilku pulsarów.
Q 20Który władca otrzymał od Haruna ar-Raszida rozbudowany zegar wodny?
Karol Wielki
W XII i XIII wieku Al-Dżazarī konstruował z kolei zegary słoniowe, zamkowe i pisarskie, łączące odmierzanie czasu z automatami.
Q 24W którym włoskim mieście Giovanni Dondi zbudował w XIV wieku zegar pełniący rolę planetarium?
Padwa
W tym samym stuleciu podobnie złożoną konstrukcję, łączącą wskazanie czasu z kalendarzem, stworzył Richard z Wallingford w St Albans.
Q 25Jakim typem wychwytu regulowano w XIII i XIV wieku europejskie zegary napędzane ciężarami?
wrzecionowym
Te wczesne konstrukcje często nie miały jeszcze tarczy i służyły głównie do wybijania godzin.
Q 26Kiedy parlament brytyjski wyznaczył nagrodę, która pobudziła prace nad zegarami na statki?
1714
Zadanie było trudne, bo mechanizm musiał utrzymywać dokładny chód na kołyszącym się pokładzie.
Q 27Czyja wieża zegarowa z XI wieku łączyła napęd wodny z funkcjami obserwacyjnymi?
Su Song
Budowla pełniła także funkcje sygnalizacyjne i reprezentacyjne; to jeden z najbardziej znanych przykładów rozbudowanych zegarów Azji Wschodniej.
Q 28Z okolic którego roku pochodzi jedna z najwcześniejszych znanych wskazówek sekundowych?
1560
Zegary pokazujące minuty istniały już w XV wieku: układ wskazań rozwijał się stopniowo wraz ze wzrostem dokładności mechanizmu.
Q 29Dla kogo około 1430 roku wykonano najstarszy zachowany zegar sprężynowy?
Filipa Dobrego
Popularna, zbyt uproszczona wersja wiąże początki takich konstrukcji dopiero z Peterem Henleinem i Norymbergą początku XVI wieku.
Q 30Kto opracował krzyżową odmianę wychwytu i zegary dokładne do 1–2 minut na dobę?
Jost Bürgi
Taka dokładność była wyjątkowa jak na epokę przedwahadłową; pomagały w niej również rozwiązania typu remontoire.