Met AI in het Nederlands gemaakt op basis van onze Engelse quiz; de bronnen verwijzen naar de Nederlandse Wikipedia.
Antibiotica zijn geneesmiddelen die bacteriële infecties bestrijden. Sinds de ontdekking van penicilline hebben ze de geneeskunde ingrijpend veranderd, maar bacteriën worden er ook steeds vaker ongevoelig voor. Deze quiz gaat over de geschiedenis van penicilline, de verschillende klassen antibiotica en hoe ze werken, het gebruik in de veehouderij en het geheime Nederlandse penicillineproject uit de Tweede Wereldoorlog.
Alle 30 vragen met antwoorden en uitleg. Speel de quiz
Q 01Hoe heet het verschijnsel dat bacteriën minder gevoelig worden voor een antibioticum?
Resistentie
Het risico is het grootst wanneer veel bacteriën met het middel in aanraking komen en het te laag gedoseerd is of de plek van de infectie onvoldoende bereikt.
Q 02Welke fout met een penicillinekuur helpt ongevoelige bacteriestammen ontstaan?
Te vroeg stoppen
Wie zich beter voelt, is de bacterie nog niet kwijt: de overblijvers zijn juist de exemplaren die het best tegen het middel konden.
Q 03Hoe heten penicillinen die tegen veel verschillende soorten bacteriën actief zijn?
Breedspectrum
Artsen geven liever een smalle variant: de brede soort vernietigt ook veel andere bacteriën, wat vaker bijwerkingen zoals diarree of een schimmelinfectie geeft.
Q 04In welk jaar ontdekte Alexander Fleming het eerste echte antibioticum, penicilline?
1928
Fleming was een arts-bacterioloog. Pas jaren later kwam, geholpen door de druk van de oorlogssituatie, de commerciële productie op gang.
Q 05Waaraan kan tetracycline zich hechten bij kinderen die ermee behandeld worden?
Tanden
In het volwassen gebit kan dat zich later uiten in groene tot donkerblauwe verkleuringen, afhankelijk van het type middel en de duur van de kuur.
Q 06Waartegen moeten penicillinen bestand zijn die als tablet worden ingenomen?
Maagzuur
Pas in 1951 werd in Oostenrijk de eerste penicilline gemaakt die via de mond kon worden ingenomen: penicilline V.
Q 07Wat weigerde Alexander Fleming uit idealisme te doen met zijn ontdekking van penicilline?
Patenteren
Juist daardoor vond de farmaceutische industrie het destijds zakelijk niet verantwoord om in het middel te investeren.
Q 08Uit welk land kwam Alexander Fleming, de arts-bacterioloog achter penicilline?
Schotland
Mogelijk was hij niet de eerste: andere onderzoekers hadden de antibacteriële eigenschappen van vergelijkbare schimmels al eerder opgemerkt.
Q 09In welk jaar kreeg Alexander Fleming de Nobelprijs voor Fysiologie of Geneeskunde?
1945
Fleming werd als enige breed bekend als ontdekker, omdat zijn medeprijswinnaars vonden dat onderzoekers de media moesten mijden.
Q 10Waar staat de M in de naam van de resistente bacterie MRSA voor?
Methicilline
De rest van de afkorting staat voor Resistente Staphylococcus Aureus. Preventief gebruik van antibiotica bij vee kan zulke bacteriën in de hand werken.
Q 11In welke Engelse stad werd penicilline voor het eerst op mensen getest?
Oxford
Dat gebeurde op 27 januari in de Radcliffe Infirmary, nadat het middel eerst op dieren was getest.
Q 12Wat doet een bacteriostatisch antibioticum met een bacteriepopulatie?
Groei remmen
De andere hoofdgroep is bactericide, oftewel bacteriedodend. Penicilline hoort bij de dodende middelen, doxycycline bij de remmende.
Q 13Welk metaal bleek in de middeleeuwen soms werkzaam tegen syfilis?
Kwik
Door de bijwerkingen was het een twijfelachtig waagstuk; aan het Oostenrijkse hof werd de behandeling in de 18e eeuw zelfs verboden.
Q 21Met welk zuur kan amoxicilline in één middel worden gecombineerd?
Clavulaanzuur
De stof voorkomt dat een enzym van sommige resistente bacteriën het antibioticum afbreekt, en wordt zelf niet door dat enzym afgebroken.
Q 22Welke wetenschapper bepaalde in 1944 de structuur van penicilline?
Dorothy Hodgkin
Ze ontdekte een ongewone ringstructuur en kreeg daarvoor in 1964 de Nobelprijs voor Scheikunde.
Q 23In welk jaar werd preventief gebruik van antibiotica in de Nederlandse veehouderij verboden?
2012
Een jaar eerder was Nederland nog het Europese land dat de meeste preventieve antibiotica aan vee toediende.
Q 14Welke twee onderzoekers deelden de Nobelprijs voor penicilline met Alexander Fleming?
Florey en Chain
Zij bewezen de praktische geneeskrachtige werking van hoge doses penicilline bij infectieziekten.
Q 15In welke stad werkte de Bacinol-groep in de oorlog in het geheim aan Nederlandse penicilline?
Delft
Het team van microbiologen werkte onder leiding van hoogleraar Albert Kluyver in de door de Duitsers bezette Gist- en Spiritusfabriek.
Q 16In welk kamp werd penicilline vermoedelijk voor het eerst in Nederland gebruikt?
Westerbork
Het middel werd daar gesynthetiseerd door een geïnterneerde bacterioloog.
Q 17Hoe heten middelen die ziekteverwekkers doden op de huid in plaats van in het lichaam?
Antiseptica
Ze worden ook desinfectantia genoemd en werken evengoed op een bureautafel; antibiotica zijn juist bedoeld voor ziekteverwekkers binnen in het lichaam.
Q 18Welk in 1943 ontdekt antibioticum was ook werkzaam tegen tuberculose?
Streptomycine
Na de ontdekking volgden allerlei daarvan afgeleide middelen. Samen met penicilline betekende het een doorbraak in de bestrijding van ziekteverwekkende bacteriën.
Q 19Sinds welk jaar mogen EU-lidstaten dieren geen antibiotica meer geven als groeibevorderaar?
2006
In 1997 werd in Europa nog 5093 ton gebruikt, waarvan slechts 1494 ton therapeutisch; de rest diende om dieren sneller te laten groeien.
Q 20Welk deel van de bacterie wordt door vancomycine gedestabiliseerd?
Celwand
Ook de bètalactamantibiotica, waaronder penicilline, tasten dit onderdeel van de bacterie aan.
Q 24Welke Duitse patholoog ontdekte in 1932 dat sulfonamide bacteriën doodt?
Gerhard Domagk
Het middel kwam in 1935 op de markt, jaren voordat de commerciële productie van penicilline op gang kwam.
Q 25Welk atoom vormt met drie koolstofatomen de ring van een bètalactamgroep?
Stikstof
Penicillines, cefalosporines, monobactams en carbapenems hebben deze ring allemaal gemeen.
Q 26Van welk bedrijf kwam de Amerikaanse penicilline bij de voedseldroppings op Ypenburg?
Pfizer
Bedrijfsarts Everwijn Verschuyl vergeleek het middel met de in het geheim ontwikkelde Nederlandse penicilline; de twee bleken identiek.
Q 27Vanaf welk jaar kon de Nederlandse fabriek NG&SF haar penicilline gaan exporteren?
1949
Een jaar eerder was heel Nederland al van deze penicilline voorzien; later groeide de fabriek uit tot een van de grootste producenten ter wereld.
Q 28Welke Franse legerarts beschreef al in 1897 hoe schimmels infecties konden bestrijden?
Ernest Duchesne
Zijn proefschrift kreeg destijds geen aandacht, waarschijnlijk door een gebrek aan wetenschappelijke validatie en zijn jonge leeftijd.
Q 29Welk enzym van bacteriën wordt door penicilline geblokkeerd?
DD-transpeptidase
Penicilline werkt op peptidebindingen van het rechtsdraaiende D-alanine, dat wel in bacteriën maar niet in mensen voorkomt.
Q 30In welke plaats stond anno 2025 de enige penicillinefabriek van de westerse wereld?
Kundl
In deze Oostenrijkse faciliteit werd ook penicilline V ontwikkeld.