Met AI in het Nederlands gemaakt op basis van onze Engelse quiz; de bronnen verwijzen naar de Nederlandse Wikipedia.
Werner Heisenberg was een van de grondleggers van de kwantummechanica. Zijn onzekerheidsrelatie veranderde het beeld van wat er in een atoom te meten valt. Deze quiz volgt zijn leven: zijn jeugd en studie, de matrixmechanica, zijn omstreden rol in het Duitse kernonderzoek en zijn gevangenschap in Engeland. Ook zijn sporen in toneel, film en televisie komen aan bod.
Alle 30 vragen met antwoorden en uitleg. Speel de quiz
Q 01In welke serie gebruikt hoofdpersoon Walter White de naam Heisenberg als alias?
‘Breaking Bad’
Walter White wordt in de serie gespeeld door Bryan Cranston.
Q 02Welk Amerikaans atoombomproject kreeg extra vaart door wat Bohr over Heisenberg meldde?
Manhattanproject
Bohr vertelde de geallieerden dat Heisenberg aan een Duitse atoombom meewerkte.
Q 03Welke natuurkundige had grote moeite met de non-deterministische Kopenhaagse interpretatie?
Einstein
Veel natuurkundigen van middelbare leeftijd of ouder deelden die moeite, maar de experimentele resultaten steunen de interpretatie tot nu toe.
Q 04In welke Duitse stad werd natuurkundige Werner Heisenberg geboren?
Würzburg
Zijn ouders waren August Heisenberg en Annia Wecklein.
Q 05Wat verborgen de Britten in elke ruimte van het landhuis waar Heisenberg in 1945 gevangen zat?
Microfoons
Zo wilden de Britten te weten komen hoe ver de Duitsers waren gevorderd met hun atoombom.
Q 06Welke stof gebruikte Heisenberg als moderator bij zijn proeven met blokken uranium?
Zwaar water
De blokken hingen aan kettingen en werden in vaten neergelaten, in een poging een langzame nucleaire kettingreactie op gang te brengen.
Q 07Wat probeerde Heisenberg later in zijn leven te ontwikkelen, zonder daarin te slagen?
Theorie van alles
Daarnaast doceerde hij aan universiteiten in binnen- en buitenland en schreef hij wetenschappelijke en populair-wetenschappelijke boeken.
Q 08In welk jaar werd de Duitse natuurkundige Werner Heisenberg geboren?
1901
Hij kwam op 5 december ter wereld en overleed op 1 februari 1976 in München. Hij geldt als een van de grondleggers van de kwantummechanica.
Q 09Voor welk jaar kreeg Werner Heisenberg de Nobelprijs voor Natuurkunde?
1932
Hij kreeg de prijs voor zijn werk aan de kwantummechanica, dat voortkwam uit een vruchtbare samenwerking met Niels Bohr.
Q 10In welke bezette stad ontmoetten Heisenberg en Bohr elkaar in september 1941?
Kopenhagen
Over de aard van die ontmoeting bestaat veel geheimzinnigheid; de lezingen van beide kanten lopen sterk uiteen.
Q 11In welk Engels landhuis bij Cambridge zat Heisenberg na de oorlog enige maanden gevangen?
Farm Hall
Hij was gearresteerd door de Alsosgroep en zat er samen met andere Duitse geleerden, onder wie Otto Hahn en Max von Laue.
Q 12Welke eerste formalisering van de kwantummechanica ontwikkelde Heisenberg in 1925?
Matrixmechanica
Aan de basis lag zijn artikel over de herinterpretatie van kinematische en mechanische relaties; Pascual Jordan werkte aan de theorie mee.
Q 13Van welk Duits wetenschappelijk genootschap was Heisenberg na de oorlog mede-oprichter?
Max-Planck-Gesellschaft
Q 21Van de berekening van welke grootheid voor een atoombom had Heisenberg in 1945 geen idee?
Kritische massa
Dat bleek toen de gevangen Duitse geleerden begin augustus speculeerden over het bericht van de eerste atoombom op Japan.
Q 22Waarover ging het proefschrift waarop Heisenberg in 1923 promoveerde?
Turbulentie in vloeistofstromen
Hij studeerde en promoveerde onder Arnold Sommerfeld.
Q 23Van welk apparaat uit ‘Star Trek’ is de Heisenberg compensator een onderdeel?
Transporter
Ook in de film ‘Oppenheimer’ uit 2023 komt Heisenberg als personage voor.
Na zijn vrijlating speelde hij een grote rol in het herstel van het wetenschappelijk onderwijs in Duitsland.
Q 14Welke Duitse minister van Bewapening nam in juni 1942 deel aan overleg over het Uranprojekt?
Albert Speer
Op die conferentie werd besloten dat het leger zich uit het uraniumproject zou terugtrekken.
Q 15Welk denkspel speelde de jonge Werner Heisenberg opvallend sterk?
Schaken
Op school viel hij ook op door zijn grote leerzucht en vlijt.
Q 16Wie ontwikkelde de golfmechanica, die equivalent bleek aan het formalisme van Heisenberg?
Erwin Schrödinger
De golfmechanica was een onafhankelijk ontwikkelde manier van wiskundig noteren.
Q 17Met welke vriend, een paar jaar verder dan hij, studeerde Heisenberg natuurkunde in München?
Wolfgang Pauli
Heisenberg volgde deze vriend later naar een andere universiteit om daar aan zijn habilitatie te werken.
Q 18Wie ontdekte het neutron, kort voordat Heisenberg over de bouw van atoomkernen schreef?
James Chadwick
Heisenberg publiceerde daarna drie artikelen in het Zeitschrift für Physik, alle met dezelfde titel: Über den Bau der Atomkerne.
Q 19Welk familielid van Werner Heisenberg bestuurde het Maximilian Gymnasium, zijn school?
Grootvader
Heisenberg bezocht deze eliteschool sinds 1911.
Q 20Wie schreef een toneelstuk over de ontmoeting tussen Bohr en Heisenberg in 1941?
Michael Frayn
Het stuk laat open of de twee elkaar hebben verteld hoe ver de ontwikkeling van een atoomwapen aan beide zijden was.
Q 24Onder welke natuurkundige werkte Heisenberg na zijn promotie aan zijn habilitatie?
Max Born
Na het afronden daarvan vertrok hij naar het instituut van Niels Bohr.
Q 25Met welke vrucht vergeleek Heisenberg de grootte van een bom die een stad kon vernietigen?
Ananas
Zo'n bom kon volgens hem niet voor het einde van de oorlog worden gebouwd, door gebrek aan geld, grondstoffen en hoogopgeleid personeel.
Q 26Welk vak doceerde August Heisenberg, de vader van Werner, als hoogleraar in München?
Byzantijnse geschiedenis
Hij was daarnaast hoogleraar middeleeuws en modern Grieks.
Q 27Welke rivaal van Heisenberg leidde tot oktober 1942 het Duitse kernwapenprogramma?
Kurt Diebner
Hij was administratief directeur van het Kaiser-Wilhelm Institut für Physik in Berlijn-Dahlem en botste vaak met Heisenberg en diens medewerkers.
Q 28In welk jaar gaf de familie van Niels Bohr documenten over zijn ontmoeting met Heisenberg vrij?
2002
Daaruit blijkt dat Bohr geschokt was: Heisenberg leek ervan overtuigd dat Duitsland de oorlog zou winnen.
Q 29Welk beginsel van Bohr was Heisenbergs leidraad in zijn artikel over kinematische relaties?
Correspondentiebeginsel
Met dat artikel zocht hij een wiskundige basis die toepasbaar was voor de nieuwe kwantummechanica.
Q 30In welk jaar verscheen Heisenbergs boek in het Nederlands als ‘Het Deel en het Geheel’?
2019
De vertaling van ‘Der Teil und das Ganze’ is van Maarten van Buuren en kwam uit bij Lemniscaat.